— Я ж свой загародні дом маю.
— Які там твой дом!
— Хопіць мне i гэтага. Там мне ўсё дарагое i мілае: лес, Неман, невялікае, але ўтульнае, цёплае жытло, цішыня.
— Не будзь такі сціплы. Не шыкуй, як Расціслаў, але цану сабе ведай. Ты — ужо не толькі ваявода, але i пасаднік, мой намеснік. Няхай i ўсе гэта бачаць.
— Як скажаш князь, так i будзе,— здаўся ён.
— Я i кажу: карыстайся княскім па-княску. У гэтым штосьці ёсць сваё, непаўторнае i велічнае,— Ізяслаў уздыхнуў, a калі ён падняўся, каб пайсці i даць гаспадару адпачыць, дадаў: — Пакліч, дружа, усіх сюды. Я сказаў, каб сёння радцы затрымаліся ў грыдніцы.
Неўзабаве ўжо да князя зайшлі тысяцкія Бялян i Усяславаў зяць Васілёк (такую высокую насаду ён са зшды князя i малой Рады даў яму на днях), ахоўнік пячаткі Звеніслаў, свяшчэннік Кірыла — ён, можна сказаць, ужо некалькі гадоў, пасля Батыевага нашэсця на Кіеў i далей, на захад, быў за біскупа тут, у Навагародскай зямлі, чаго не хацеў прызнаваць за ім іншы Кірыла — з Галіцка-Валынскай зямлі, які найперш з волі князя Данілы лічыўся мітрапалітам усяе Русі, не маючы на гэта блаславення візантыйскага патрыярха. Тым не менш само жыццё ўжо змушала мець біскупства на Навагародскай зямлі. I ўслед за ўсімі ўсунуўся Расціслаў — здаецца, яшчэ больш патаўсцелы, як i заўсёды ў пышным уборы, з вялікімі чырвонымі плямінамі на сытых шчоках. Мабыць, перажываў, што князь столькі гаварыў сам-насам з Усяславам, а ix гэтулькі ж не дапускаў да сябе.
— Радцы,— прамовіў князь да сяброў малой Рады.— Як бачыце, я змушаны адысці ад штодзённых турбот i клопатаў. Але мы не можам пусціць усё на самацёк у нашай зямлі. Ды яшчэ ў такі няпросты час. Нядаўна мы паразважылі з Усяславам, што i як рабіць нам далей. Цяпер майце Усяслава не толькі як ваяводу, але як i пасадніка пры мне, яшчэ жывым. Яго слова — мая воля. Святы ойча, дай пацалаваць усім крыж, каб я на свае вочы яшчэ ўбачыў, што лепшыя навагародскія мужы верныя мне, прызнаюць уладу Усяслава, на плечы якога цяпер кладзецца вялікі цяжар i якому вы павінны памагаць.
Як ён заўважыў, верны яму невысокі, але плячысты Бялян застаўся спакойны, толькі пасвятлеў ягоны хмурнаваты твар; тонкі, яшчэ як след неаплечаны i па-юнацку прыгожы Васілёк молада ажно засвяціўся ад радасці; важкі стары хітры Звеніслаў лашдна ўсміхнуўся (ён быў з тым, на чыім баку была перавага); высокі i худаваты, з велічнай сівой барадою, самавіты Кірыла ў белым клабуку i чорнай апратды быў уважліва-непарушны (ён заўсёды сціплы, лагодны, праўдзіва-рэзкі), а вось у заплытых тлушчам вачах Расціслава ўсплыў з душы цяжкі цень. Расціслаў усміхнуўся, але разгублена, няшчыра, неяк яшчэ больш пацяжэў, але тут жа, адагнаўшы зайздрасць i скруху, апярэдзіў усіх i першы ступіў да біскупа, нахіляючыся да паднятага тым крыжа:
— Ва ісціну справядлівая i мудрая воля нашага слаўнага князя!
За ім пакляліся на крыжы i іншыя.
— Дзякуй, радцы,— прамовіў Ізяслаў.— Цяпер мне будзе спакайней на сэрцы. Усе можаце быць вольныя, займайцеся сваім, а ты, святы ойча, застанься. Мы складзем з табой маю грамату-запавет, што ты, калі будзе твая згода, асвеціш, будзеш хаваць у сябе i некалі аб'явіш на Вялікай Радзе, а то i на вечы...
Раздзел трэці
1
Пасля Вялікай Рады — а на пачатку яе біскуп Навагародскай зямлі Кірыла сказаў усім пра волю князя Ізяслава, каб ваявода Усяслаў быў цяпер i за пасадніка — Усяслава проста адпіхнуў ад усіх сёння незвычайна варухлівы баярын Расціслаў.
— Пачакайце!— заўшчуваў той багатых i знатных старэйшын гуртоў залатнікоў, кавалёў ды купцоў з вакольнага горада. Тыя, даўнавата ўжо не трапляючы да князя, мабыць, хацелі больш уведаць пра новую навагародскую палітыку ды пагаварыць пра свае клопаты i турботы, а то i нечага папрасіць.
Усяслаў ведаў, што з тымі, хто мацуе Навагародскую зямлю, трэба паводзіцца абачліва i ўважліва, але Расціслаў вось не дапускаў ix адно да аднаго.
— Не пра ўсё адразу, дайце пасадніку паразважаць!— той стаў паміж імі.— Яму цяпер трэба пра ўсё рупіцца! Спачатку я яму раскажу пра сёлетні хлеб, параімся, колькі чаго прадаць, а што на зіму пакінуць. Гаспадарка — найпершая клапатарка!
«Пачакай, хітрун!— падумаў Усяслаў.— Цяпер то я добра праверу, колькі ў нас зерня, лёну, мёду i воску ды куды i за што ўсё гэта ідзе! Гэта ж — нашы сякеры, мячы, коп'і, даспехі, а таксама серабро i золата!»
Уголас жа, употай падміргнуўшы высокаму старэйшыну злотнікаў, Вежы, род якога ўжо рамеснічае каля двух стагоддзяў:
— Шыкуйце сваю зброю, давайце знак воям — неўзабаве сам выведу ix у поле, у лес ды праверу, ці не затупился мячы i коп'і ды ці не аслабла ў апалчэнцаў рука?!
Знатныя людзі ведалі, што Усяслаў слоў на вецер не кідае, адчулі, што хутка пагамоняць з ім сам-насам, без Расціслава, дык з паклонам адступілі, а задаволены Расціслаў пачаў прыліпаць бліжэй:
— Скаржнікі! Заўсюды ім усяго мала, хоць багацей i за мяне, i за цябе, i за князя! Папусціліся мы ім, прыціскай ix, Усяслаў, мацней! Не давай крактаць, вытрасай з ix больш у княскую казну, на вайсковыя патрэбы! Каторыя, як гэты Вежа, гардавусы. «Мы грошы даём, а князь ix толькі траціць!» Не князь, бач, наш Гаспадар, а яны — гаспадары!
— Праўду ты кажаш,— думаючы пра сваё, прамовіў Усяслаў.— Трэба ўсім нам быць болей ашчаднымі. Трэба менш марнаваць дабра на гулі i ўцехі, а больш мацаваць нашу сілу.
Расціслаў стрэльнуў па ягоных вачах хітрым i дапытлівым позіркам маленькіх вочак: што замышляет ты, супернік-пераможца? Хочаш усё, даверанае мне таксама, узяць пад свой строгі назірк ды змусіць усіх нас не выпіць нават чашы віна?
— Цяпер тут твая воля,— аднак уголас прамовіў нібы з пакораю.— Што загадает, тое i будзе. Уся ўлада ў тваіх руках.
— Мне не трэба ўсёй улады,— схмурыўся ён.— Я ведаю яе смак i сілу, але ведаю яе цяжар ды пагібель.
— Ад улады — ды вялікай — адмаўляецца толькі дурань. А ты маеш разумную i светлую галаву, дык i кіруй намі годна. Мы ж, твае паплечнікі, падтрымаем цябе пад локаць.
«Не быў ты i не будзеш маім паплечнікам,— падумаў Усяслаў.— I локця майго не падтрымліваў i не падтрымаеш, бо ўвесь час бачыш мяне найперш на ражне. Але во хітруеш, паколькі мы цяпер без цугляў сваяка тваёй жонкі!»
— Калі ты такі добрапамысны для мяне, дык мушу сказаць табе шчыра адну рэч,— сказаў з ухмылкай Расціславу.