Беларусь і суседзі: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Гэтак стаіць справа з нашымі нацыянальнымі назовамі. Насоўвалася-б у сувязі з гэтым думка, каторы назоў мае вялікшае права на існаваньне i пашырэньне. На гэта трэба адказаць, што ўсе тры назовы аднолькава добрыя, усе тры зусім добра азначаюць нацыянальнасьць беларусаў. Калі каму выдаецца дзіўным паварот нашых старых назоваў i ўжываньне ix побач з «беларусамі», дык гэта адзіна толькі квэстыя непрызвычаеньня i слабой асьведамленасьці ў собскай гісторыі. Таму, падобна іншым народам, якія ўжываюць побач розныя свае нацыянальныя назовы, могуць гэта рабіць i беларусы. Мікола Шкялёнак, Беларусь і суседзі. Гістарычныя нарысы

Да асноў нашае нацыянальнае гордасьці

Здаровае нацыянальнае пачуцьцё народу ня любіць самахвальства й нездаровай амбіцыі, бо яны ўзгадоўваюць грамадзянства ў нездаровым кірунку. Але значна горш дзеіцца тады, калі грамадзянства мала ведае аб сабе, недаацэньвае сябе, бо тады яно ўсяго палохаецца. Жыве й ня жыве. Можна, нават, цьвердзіць, што недаацэньваньне сваіх сілаў ёсьць горшым у сваіх рэзультатах ад пераацэньваньня.

Мы, беларусы, станоўча не даацэньваем сваіх творчых здольнасьцяў і багацьцяў сваёй душы. Мы гаворым аб ix надта скромна, а часам дык нават зь нейкай стыдлівасьцю. Робім так таму, што мала аб сабе ведаем. Таму ў нас няма зусім пяяньня сабе самахвальных гімнаў. А калі дзе штосьці падобнае й здарыцца, дык мы ўспрымаем гэтую хвальбу надта крытычна, зь недаверам, быццам пытаючыся — ці гэта магчыма?

А тымчасам, мы, запраўды, маем чым ганарыцца. Каб гэта даказаць, нам ня трэба, нават, заглядаць у свае беларускія каролы, а досыць сягнуць да працаў чужынцаў б нашым народзе, краю. Гэтыя чужынцы ня мелі патрэбы, aнi падыймаць нашай нацыянальнай сьведамасьці, ці гордасьці а ні тым балей пяяць нам бязасноўныя гімны. Калі яны, аднак, гэта робяць, дык прычына ляжыць у тым, што яны проста аб’ектыўна сьцьвярджаюць нашыя вартасьці, каля якіх ня могуць прайсьці моўчкі. Перад намі рэдкая ўжо цяпер кніжка Безсонава «Белорусския песни». Аўтар расеец, пазнаўшы беларускі народ у яго мінуласьці й сучаснасьці, выстаўляе нам вось якую характарыстыку (падаем у перакладзе з расейскага).

Беларуская нацыянальнасьць выказала здумеваючую сілу й жывучасьць асноўных прынцыпаў, рознабаковасьць разьвіцьця, перамагаючую ўплывовасьць. Яна ўмела на роўных правох ужыцца з такімі дужымі ў той час народамі як польскі й іншыя. Не падбіваючы ix вонкавым аружжам, яна бязупынна, або ходалася дзеля прыязнага аб'яднаньня, або сябравалася дзеля нутроной, самаазначаючай барацьбы й паступова шаг за шагам умела перамагаць сваім духовым, маральным, слоўным, творчым, бытавым, цывільным, будуючым і цывільным уплывам. Аб ёй, сапраўды, з поўнай справядлівасьцю можна сказаць, што ў гэтым дзеле яна не здала ані ступені зямлі, ані камяня свайго будынку, наадварот — стварыла зямлю й цэлы край, узнясла ад фундамэнтаў свой вялікі будынак. Язык свой яна налажыла на бальшыню другіх народаў, зь языком граматнасьць, з тым i другім светапагляд, а зь ім, пасярэднім правадніком, на ўсе іншыя самабытна-цывілізуючыя асновы: на хатнюю бяседу, на літаратурную мову, на пісьмо ўсіх цывільных, а часткава гаспадарсьцьвенных спраў, на першыя школы, на царкоўнае слова й пяяньне.

Народны абрад яе захаваў сваю нязвыстарадаўнасьць, народны звычай разьвіваўся бесьперашкодна да дробязяў, творства бушавала спорнымі сіламі, песьняй і вершам не шырокім і даўгім, але найразмавітшым i прыгожым, часта жартоўным у якім адлюстроўваўся ўвесь абраз народнага жыцьця. Досыць сказаць, што без беларускай песьні вартасьць «Слова аб палку Ігapa» памалела б прынамся на трацьціну, што многае для ўсяго славянскага песеннага творства зьгінула б, або асталося няясным i няпоўным бяз спадчыны, пакінутай ею.

Быт прасты, паважны й асабліва трывалы, менш за ўсё дзікі ці грубы, больш за ўсё аб’еднываючы, даступны іншым, для сябе цёплы, дастатковы бяз роскашы, роўны без надмеру, бяз буры й трывог, з спакойным характарам, умераным гумарам, прыемным хоць дробным, але ўзорыстым заканчэньнем. Праца хоць не пасьпяховая, але даўгая й вытрывалая.

Гарадзкое жыцьцё даўно ўрэгулявана азначаным цывільным правам. Цывільныя формы жыцьця не асталіся ў задзе ў прыраўнаньні з такімі-ж самых далёкіх заходніх суседзяў: яўнае й публічнае судаводзтва, а зь ім i адпаведная разбудова судоў ужо ад XVI ст. Статуты — гэта найвялікшыя юрыдычныя памятнікі.

Гэткім парадкам Беларусь абняла, аб'яднала й злучыла, азначыла й адасобніла сваю зямлю, увесь вялізарны край ад Дзьвіны да Нёмана, ад граніц польскага каралеўства да пскоўскіх, ноўгарадзкіх, смаленскіх, дзе ўрэзвалася ў Вялікарасею пад самы Мажайск, а на паўдзён яшчэ далей па рэках, асабліва Дняпры, праз Валынь i Чарнігаўшчыну паступовымі пералівамі зьлівалася з Малой Русьсю (Украінай). І цяпер, уступаючы ў межы гэтага краю, які нядаўна прынята называць, хоць i ня зусім правільна «Паўночна-Заходнім Рускім краем» паміма насьледкаў, выцісьненых на ім рукою апошніх стагодзьдзяў, бачыш, чуеш і адчуваеш усюды, што тут запраўды існуюць нявыдуманыя, або толькі на карце азначаныя географічныя ці гаспадарсьцьвеныя граніцы, а што ўнутры ix ёсьць, запраўды, асаблівасьць, якая навонкі сама сябе азначыла, што тут свой грунт, сваё племя, свой народ, некалі валадаўшы, хоць бы сяньня жывыя асобы яго хаваліся ад вашых вачэй у руінах былога, хоць бы яны з тупымі тварамі й маўклівымі вуснамі, спатыкалі пры сваіх руінах новага гасьця».

Пераходзячы да азначэньня таго вялізарнага культурна-грамадзкага ўплыву на суседзяў, да характэрыстыкі тэй вялікай місіі, якую выканаў у сваёй гісторыі беларускі народ, аўтар кажа так: “Грамадзка-культурны ўздым у Беларусі выдзяліў вялікія сілы, якія далёка пераступілі граніцы беларускага сьвету й разьліліся далёка ўва ўсіх кірунках. Беларускія школы із сваёй навукай папярэдзілі i з гэтага гледзішча Малую Расею (Украіну), шмат y чым перадалі ёй свой тып, a тым болей цалком перанясьліся ў Маскоўскае гаспадарства ўжо да канца XVII ст. Беларускі літаратурны язык пад гэтым самым іменем хоць і незаўсёды з азнакамі чыста беларускімі, а часта з польскімі, лацінскімі й іншымі чужаземнымі, стаўся пануючым для ўсёй Заходняй Русі, не выключаючы Малой (Украіны), увайшоў уплывовым інгрыдыентам y літаратуру расейскую. Тымі-ж шляхамі беларуская вымова асабліва сваім аканьнем (вымова а дзе о без націску) перарадзіла, пачынаючы ад паловы XVII ст., цэнтральны маскоўскі язык i сталася сяньня адрозьніваючай прыкметай апошняга. Навука, хоць збудаваная на асновах сярэднявечнаe схолястыкі, але з ненаторай дозай рэфарматарскага адраджэньня, ахапіла ўсе галіны веды, ад граматыкі да тэорыі музыкі, пяяньня, да багаслоўскага катэхізму й полемічнага багаслоўя — ўсё гэта старэйшае ў краі, як дзе колечы ў іншай Русі.

Перадавыя беларускія сілы, зноў жа к ix чэсьці, кіруючыся старымі нормамі свайго жыцьця, ня выключылі й ня зьнішчылі поступаў іншых нацыянальнасьцяў, жыўшых у іхнім краю, хоць апошнія часта былі іхнімі ворагамі.

Край пры ўсіх разбурэньнях нават да апошняга часу свайго самастойнага йснаваньня выстаўляў на кожныя 25 кв. вёрст прынамся адну вялікую бібліятэку, апрача малых. Пэрыёд ад XVI да канца XVIII ст. трэба назвацьасьветным у сэнсі школы, навукі,літаратуры, бібліятэкаў, друкарняў і іншых сродкаў шырэньня веды.

Але асаблівы блеск i славу яму прынесьлі тыя сілы, каторыя выліваліся за межы краю. Гэта была маса пераважна з беларусаў, кончыўшая дома, а часам за граніцай дасканальную на тыя часы школу, якая з прычыны нездаваленьня нутраным палажэньнем краю, заблытанай няскладнасьцю свайго гаспадарства, выяжджала за межы. Злучыўшыся ў адну шматлікую, стагодзьдзі трываўшую колёнізацыю, шарэгі калёнізатараў накіраваліся туды, дзе бачылі ніжэйшы стан асьветы й куды спадзяваліся

Прынесьці з сабой суму рэформаў, а з гэтым, зразумела, знайсьці сабе спакойны прыпынак, пашану й добрыя матар'яльныя сродкі для жыцьця. Мы не ацэньваем тут ані крысьцяў гэтых рэформаў, зразумела шмат у чым не вытрымоўваўшых крытыкі, ні маральнай стараны гэтай дзейнасьці, ні зразумелага няведаньня тых краёў, куды накіраваліся колёнізатары й культурныя дзеячы, каторыя прадстаўляліся ім грубым i сырым матар'ялам. Мы бяром пад увагу толькі трывалыя рэзультаты гэтай дзейнасьці, а кажны ведае як спорнымі, сільнымі й уплывовымі яны былі напр. у Вялікарасеі, а асабліва ў Маскве. Прыбышы занялі тут самыя важныя, уплывовыя становішчы, ад сьвяшчэньнікаў да кіраўнікоў кансысторыяў, імі-ж уладжаных, ад узгадавальнікаў царскай сям'і да настаяцеляў манастыроў, да рэктараў, прэфэктаў i настаўнікаў імі-ж утвораных школаў, да габінэтных вучоных, кіраўнікоў канцылярыяў, дзякоў, сакратароў. Усё было паддадзена іхнім рэформам: багаслоўская навука, карэкта сьвятога й багаслужэбнага тэксту, друкарства, справы расколу, царкоўная адміністрацыя, казаньні, царкоўнае, публічнае й хатняе пяяньне, ноты, вонкавасьць архірэйскіх дамоў, ix прыватнае жыцьцё, павозкі, вупраж (цугам, у шорах, з пугай, у трывуголках), вопратка прыслужнікаў, род i нутраны парадак школаў, прадметы й спосабы навукі, утрыманьне бібліятэкаў, правапіс, вымова вусная i ў чытаньні (царкоўнае мяккае г заместа цьвёрдага) публічныя гульні й відовішчы й г. д. й г. д. Колькі б ня прынясла гэта культурная сіла карысьці, ці шкоды іншым краям, собскі беларускі край яна пакрыла славай, але ў такой жа ступені падарвала яго самастойнасьць, забрала яму найлепшых прадстаўнікоў: гэта была сіла, што ня ймкнулася да цэнтру, а аддалялася ад яго, бо эмігранты ўжо не вярталіся на бацькаўшчыну. Заблытаўшыся на чужыне ў гаспадарсьцьвеныя й палітычныя справы, мала ім знаныя, не атрымаўшы й дома дастатковага палітычнага такту, яны гінулі бясьследна для сваёй бацькаўшчыны, ня маючы магчымасьці пры ўсім сваім жаданьні памагчы ёй здалёк. Так у канцы бывае з усімі эмігрантамі. Пётра Вялікі палажыў усяму гэтаму канец, сягнуўшы сваёй рукой проста з Расеі на Захад, мінуючы ўсякае беларускае пасярэдніцтва».

Так ацэньвае нашу мінуўшчыну, тую вялізарную культурную ролю, якую адыйгралі нашы продкі на Ўсходзе Эўропы чужнік-расеец. Калі-б гэтак напісаў беларус, дык шмат хто падумаў бы, што ён пяе беспадстаўны панэгірык свайму народу, затое што сам беларус. Але чуючы чужы голас, трэба зірнуць на гэту справу накш. Мы пракананы, што з разьвіцьцём беларускай навукі, хутка шырокія колы беларускае грамадзкасьці даведаюцца вялікай праўды аб сабе. Гэта нязвычайна падыме іхнюю нацыянальную гордасьць i пэўнасьць сябе. Пакуль што гэткай веды аб сабе мы ня маем. Скромнымі толькі сродкамі ў нячутна цяжкіх абставінах мы яе пашыраем.

Чаму беларускія шырокія гушчы ня ведаюць, а вярней забыліся аб сваёй вялікай мінуўшчыне, нa гэта дае таксама адказ чужынец, вялікі расейскі рэвалюцыянэр А. Герцэн. Убачыўшы абраз Адама Міцкевіча «Беларускі нявольнік» Герцэн пісаў так: «Беларускі мужык, бяз шапні, звар'яцеўшы ад страху, нэндзы й цяжной работы, рукі на паясе, стаіць сярод поля й нейк коса й безнадзейна глядзіць уніз. Дзесяць пакаленьняў, замучаных паншчынай, стварылі такога парыя, яго чэрап звузіўся, яго рост змалеў, яго твар ад дзяцінства пакрываецца рубцамі, яго рот сударгава скрыўлены, ён адвык ад слова».

Гэта правільна. Пасьля страты сваей незалежнасьці, дзесяць пакаленьняў жыло ў няволі й яна пакінула ў нас так цяжкія насьледкі. Вось-жа каб мы ня зьгінулі, каб раз назаўсёды затрымаць гэты нявольніцкі бег нашага жыцьця, цяпер якраз найвышэйшая пара, каб кажны з нас з карэньнем вырваў-бы із сваёй душы тыя праклятыя насьледкі, што пакінула гэтак доўгае рабства. Тады мы йзноў станемся народам, якім былі калісь, над якім ужо ня будуць зьдзекавацца розныя прыгоньнікі, a які далей пойдзе із сваёй вялікай культурнай місіяй, як ішоў калісь. А шта мы, запраўды, умелі выканаць гэтую місію, дык найлепшым свядоцтвам гэтага ёсьць ня наша собская самахвальства, як гэта часта здараецца ў іншых, a нязьлічоныя сьвядоцтвы самых чужынцаў, сярод якіх мы нясьлі некалі духовае сьвятло й адзін з галасоў каторых мы тут падалі да агульнага ведама.

Копныя суды ў Беларусі

Старадаўнае беларускае права пераказала нам шмат сваіх установаў, што згулялі ў праўным жыцьці беларускага народу вялікую ролю. Аднэй з гэтакіх установаў былі копныя або грамадзкія суды.

Гэта цікавая судовая ўстанова яшчэ дагэтуль не дачакалася свайго дасьледаваньня, хоць ужо ёсьць шмат датычучых яе матар'ялаў, каторыя дазваляюць ня толькі рэстаўраваць гэту інстытуцыю нават у яе дэталях, але i выясьніць яе паходжаньне. Абзнаямленьне з копнымі судамі мае важнае значэньне ня толькі гістарычнае, але й практычнае, гэта з наступных прычынаў.

1) Пазнаньне характару нашае сучаснае культуры немагчыма без пазнаньня яе гісторыі, а гэта дзеля таго, што культурны прогрэс ня ведае раптоўных пераскокаў, a толькі шлях памальнае эволюцыі. Дзеля таго выясненьне характару беларускае культуры ў мінуўшчыні яе складовых часьцяў і дзейнікаў, што выклікалі яе разьвіцьцё ці заняпад, ёсьць пытаньнем першараднае вагі. Копныя суды зьяўляюцца адным з найяскравейшых довадаў творчае здольнасьці беларускага народу ў будаўніцтве собскае культуры i яе жывучасьці. Як пабачым ніжэй, копныя суды былі пашыраныя толькі ў этнаграфічнай Беларусі i дзеля іх паходжаньня й структуры прадстаўлялі зьявішча ў беларускай культуры тыпова caмароднае.

2) Копныя суды былі ў поўным сэнсе гэтага слова судамі народнымі. Мы ведаем, што шмат якія грамадзкія ці палітычныя арганізацыі цяпер у праграмах сваіх зьмяшчаюць параграфы аб народных судох, дасягненьне якіх уважаюць за адзін са сваіх пастулятаў. Не ўваходзячы ў ацэнку сэнсу гэтага імкненьня, трэба сьцьвярдзіць, што а ні цяперашняя практыка, a ні тэорыя не даюць нават прыблізна абраза гэтых «народных» судоў. Копныя суды як суды тыпова народныя з гэтага гледзішча прадстаўляюць вялікую цікаўнасьць.

3) Як ведама беларускі народ цяпер складаецца 90 проц. з сялянства. Пазнаньне культуры сялянскае i яе будаўніцтва мае для нас найвялікшае значэньне. Але кожнае культурнае зьявішча, дзеля свайго зразуменьня, павінна быць разгледжана ў гістарычным разрэзе. Копныя суды былі ня толькі судамі народнымі але й сялянскімі. Дзеля гэтага азнаямленьне з імі раскрые нам праўны быт, пагляды, псыхіку нашага сялянства на працягу даўгіх вякоў яго гісторыі.

Копныя суды згулялі вялізарную ролю ў жыцьцю беларускага народу наўперад дзеля таго, што на працягу стагодзьдзяў былі адзіным ворганам справядлівасьці ў справах каральных. Можна бяз ніякае абмылкі сказаць, што роля ix у гэтым сэнсе раўнялася ролі сяньняшніх акружных каральных судоў i судоў прысяжных, дзе яны існуюць. З другога боку копныя суды, па характару ix арганізацыі й судаводзтва зьяўляюцца ўстановай несустраканай толькі ў праве нашых беспасярэдніх суседзяў—палякаў, маскоўцаў, ліцьвіноў (за выняткам украінцаў аб чым будзе ніжэй), але i ў праве народаў Эўропы. З гэтага гледзішча копныя суды зьяўляюцца свайго роду ўнікатам, уласьцівым толькі беларускаму праву. Важная роля, каторую згулялі копныя суды ў праўным жыцьцю беларускага народу i ix арыгінальнасьць зрабілі тое, што, калі ў 1872 г. Віленская Археографічная Камісія выдала VI том старадаўных беларускіх дакумэнтаў, дык ужо тыя нямногія акты аб копных судох, каторыя былі зьмешчаны ў гэтым томе, гэтак зацікавілі менаваную камісію, што яна пастанавіла выбраць з усіх былых у Віленскім Цэнтральным Архіве актавых кнігаў старадаўных беларускіх гродзкіх судоў[⁴⁹] адумысьля дакумэнты, датычучыя копных судоў, каб кінуць сьвятло на гэтую ўстанову. Гэтак паўстаў, па некалькіх гадох працы XVIII том старых беларускіх актаў, датычучых выключна копных судоў, выдадзены ў Вільні ў 1891 годзе. Факт, што Віленская Аpхеографічная Камісія шукала актаў аб копных судах у кнігах гродзкіх судоў, выясьняецца тым, што пастановы копных судоў упісываліся ад часу пашырэньня ў Беларусі гродзкіх судоў як судоў каральных у актавыя кнігі апошніх. Дзякуючы ж таму, што гродзкія суды ў Беларусі зьявіліся адносна позна, бо ў палове XVI ст., мы ня маем, з нямногімі выняткамі, дакумэнтаў аб копных судох да паловы XVI ст. бо судаводзтва капы адбывалася вусна. Не азначае аднак гэта, быццам рэстаўраваныя на аснове дакумэнтаў, упісаных у кнігі гродзкіх судоў, конструкцыі копнага суда не далося-б перакінуць навет на некалькі стагодзьдзяў у зад. Трэба памятаць, што копныя суды былі ўстановай звычаёвага права. Характэрнай-жа рысай звычаю ёсьць яго сталасьць, эвэнтуальна вельмі памальная зьменнасьць. Уся моц i значэньне звычаю дык-жэ фундуецца на яго сталасъці. У гэтым сэнсе звычаёвае права наагул ёсьць вельмі консэрватыўным, неахвотным да ўсялякіх нават невялічкіх навінаў. Дзеля таго копныя суды, апіраючыся на звычай, былі ўстановаю, асабліва з гледзішча ix арганізацыі й судаводзтва, глыбака консэрватыўнаю, на працягу вякоў, калі й падлягаючай, дык толькі невялічкім зьменам. Дык абраз копнага суду XVI ст., намаляваны на аснове захаваных дакумэнтаў, будзе запраўдным адбіцьцём, прынамся ў галоўных нарысах копнага суду з ранейшых стагодзьдзяў яго існаваньня.

Менаваная Віленская Археографічная Комісія зьбіраючы акты аб копных судох, перагледзіла актавыя кнігі наступных гродзкіх судоў: берасьцейскага, віленскага, вілкамерскага, ваўкавыскага, горадзенскага, ковенскага, лідзкага, менскага, мозырскага, наваградзкага, пінскага, расіенскага, слонімскага, слуцкага, троцкага й уніцкага за 1560—1699. Пры гэтым найбольш дакумэнтаў аб копных судох далі кнігі судоў — берасьцейскага, менскага, пінскага, слонімскага й слуцкага гродзкіх судоў, меней — кнігі віленскага, ваўкавыскага, горадзенскага, лідзкага, мозырскага, наваградзкага й троцкага. Зусім ня знойдзена актаў аб копных судох у кнігах расіенскага, ковенскага, уніцкага й вілкамерскага гродзкіх судоў. Факт гэты сьведчыць аб тым, што копныя суды былі пашыраныя на тэрыторыі этнографічнае Беларусі i зусім не існавалі на тэрыторыі этнографічнае Літвы. З беларускіх паветаў найменш захавалася копных актаў з Горадзеншчыны, а гэта дзеля таго, што актавыя кнігі горадзенскага гродзкага суду пераважна загінулі. Ня гледзячы на гэта копныя суды на тэрыторыі Горадзеншчыны былі густа пашыраныя, аб чым сьведчыць хоць бы той факт, што нават у горадзенскіх земскіх актах мы сустракаем шмат актаў, датычучых копных судоў, дзе гэтыя акты не павінны былі зьмяшчацца, бо земскі суд быў судам цывільным.

Пералічаныя вышэй гродзкія суды на тэрыторыі этнографічнае Беларусі абыймаюць толькі заходнюю й цэнтральную Беларусь. Ёсьць, аднак, пэўныя дадзеныя, каторыя прамаўляюць за тым, што копныя суды былі пашыраныя i ў усходняй Беларусі. Але, бязумоўна, установа гэта ў усходняй Беларусі[⁵⁰] вымерла шмат раней, чымся ў заходняй i цэнтральнай.

Як было сказана вышэй, копныя суды ня былі ведамы a ні польскаму, а ні маскоўскаму праву. Той-жа факт, што ў вактавых кнігах вілкамерскага, уніцкага, расіенскага й ковенскага гродзкіх судоў няма зусім актаў, датычучых копных судоў, прамаўляе за тым, што й на тэрыторыі Жмудзі (цяперашняе Літвы) копныя суды не існавалі. Праўда, ёсьць адзін дакумэнт, зьмешчаны ў вактавай кнізе расіенскага земскага суду за 1586 г., пісаны ў беларускай мове, а паходзячы з 1585 г., каторы сьведчыць аб спорадычным прыпадку копнага суду ў цэнтры Жмудзі. Прыпадак гэты аднак, зусім адзінокі i ня можа зьмяніць асноўнае тэзы неіснаваньня копных судоў у этнографічнай Літве. Затое ведама ёсьць установа копных судоў праву Заходняе Украіны, асабліва яе паўночнай частцы. Трэба аднак сказаць, што ўстанова копных судоў на Ўкраіне зьяўляецца гэтак сама недасьледаванай як i ў нас. Дзеля гэтага цяжка рабіць якія колечы прыраўнаньні між копнымі судамі на Украіне й Беларусі. У кожным прыпадку ўстанова копных судоў на Ўкраіне мела характар чыста лёкальны, тады як у этнографічнай Беларусі копныя суды былі ўстановай агульнай. Дзеля таго копныя суды на Украіне могуць быць выясьнены як рэфлекс адпаведных адносінаў на Беларусі.

Калі паўсталі i скуль выводзілі свой пачатак копныя суды ў Беларусі? Выясьненьне гэтага пытаньня мае асаблівую вагу дзеля пазнаньня сутнасьці старадаўнае беларускае культуры. Бо калі копныя суды былі зьявішчам самародным у культурным жыцьцю беларускага народу, незалежным ад вонкавых уплываў, тады былі-б яны зыркім довадам на карысьць тае тэзы, што культурнае жыцьцё Беларусі зьяўлялася ня толькі накшым за жыцьцё яго суседзяў і моцным у гэтай накшасьці; што патрапляла паклікаць да жыцьця ўстановы самастойныя, што існавалі стагодзьдзі і згулялі вялізарную ролю. Пераходзячы да разгляду гэтага пытаньня трэба адразу зацеміць, што, на жаль, ані ў беларускіх летапісцах ані ў іншых дакумэнтах мы не знаходзім дадзеных, каторыя-б выясьнялі ня то што паходжаньне, але нават час паўстаньня копных судоў. Можна толькі цьвердзіць, што пачатак копных судоў хаваецца ў глыбокай даўнасьці. Дзеля таго што ўстанова копных судоў зьяўляецца ня ведамай маскоўскаму, польскаму й жмудзкаму праву, немагчыма шукаць там пачаткаў гэтае інстытуцыі. Можна толькі прычыны паўстаньня копных судоў бачыць у уплыве украінскага права або разглядаць копныя суды як самародную беларускую ўстанову. Адпаведна да гэтае альтэрнатывы існуюць дзьве тэорыі, выясьняючыя паўстаньне копных судоў, з якіх адна выводзе ix ад даўнейшага народнага суду «Рускае Праўды», а другая — ад старадаўнага беларускага веча. Разгледзім па чарзе гэтыя дзьве тэорыі. Тэорыю, што выводзе копныя суды з народных судоў «Рускае Праўды» прадстаўляюць тыя расейскія вучоныя, каторыя стаяць на становішчу «адзінае (суцэльнае) рускае культуры». Зьвязаць між сабой якім колечы спосабам культурныя праявы на Ўкраіне, Беларусі Маскве, i стварыць з ix адну цэласьць, было ix найважнейшым заданьнем. Дасканальны абраз гэтага імкненьня мы й бачым у будове тэорыі копных судоў, выясьняючай паходжаньне іх ад народных судоў «Рускае Праўды». Цесную сувязь між гэтымі ўстановамі мае выясьніць супольнасьць некаторых тэрмінаў, ужываных у судаводзтве копных i народных судоў. Паіменна, тэрмінам: муж, ліцэ, сьлед, послух, рота, свод, отсочыць — ужываным у судаводзтве народных судоў маюць адпавядаць наступныя тэрміны, ужываныя ў судаводзтве копных судоў: муж, ліцэ , сьлед, пераслух, прысяжны ліст, заводца, сачыць. Аднак апрача першых трох тэрмінаў: муж, ліцэ, сьлед, ужываных запраўды ў судаводзтве абодвых судаў, засталыя або не паходзілі ад супольных каранёў як прыкладам «рота» i «прысяжны ліст» (хоць абодвы азначалі прысягу) або значаньне юрыдычнае мелі зусім накшае. Гэтак тэрмін «послух» азначаў сьведку, г. з. асобу, каторая штось ведала аб праступку, тэрмін-жа «пераслух» азначаў той мамэнт у працэсе копных судоў, калі справа, дзякуючы нявыкрыцьцю вінаватых, адкладалася да часу выяўленьня сьлядоў яго шляхамі слухаў, апавяданьняў i г. д. Тэрмін «cвoд» паводле народных судоў «Рускае Праўды» азначаў конфронтацыю вінаватага з тэй асобай, ад каторай ён атрымаў крадзеную рэч, тэрмін-жа «заводца», ужываны ў судаводзтве копных судоў, азначаў тую асобу, ад каторай наагул паходзіла крадзеная рэч. Урэшце, тэрмін «адсачыць» паводле «Рускае Праўды» азнача» адвесьці ад сябе падозрэньне, сьлед, тэрмін-жа «сачыць» у кожным працэсе быў раўназначны слову шукаць. Як бачым, апрача тэрмінаў муж, ліцэ (крадзеная рэч) i сьлед, засталыя мелі зусім накшае значаньне i дзеля гэтага цяжка навет дапусьціць, каб з разгледжаных тэрмінаў народных судоў «Рускае Праўды» выводзілі свой пачатак менаваныя i быццам маючыя ім адпавядаць тэрміны копных судоў. Апіраць-жа гіпотэзу паходжаньня копных судоў ад народных судоў «Рускае Праўды» на факце, што ў судаводзтве ўжываліся супольныя тэрміны муж, ліцэ, сьлед, ведамыя кожнай славянскай мове, зьяўляецца вельмі рызыкоўным. Незалежна ад гэтага трудна дапусьціць, каб «Руская Праўда» мела які колечы агулам уплыў на хвармаваньне беларускага звычаёвага права, праяваю каторага былі копныя суды.

«Руская Праўда», як памятка пісанага ўкраінскага права, магла быць выкарыстана пры ўкладаньню беларускага пісанага права як прыкладам Літоўскага Статуту, але ніколі не магла выклікаць глыбейшых зьменаў, у разьвіцьці беларускага звычаёвага права, уся моц каторага з натуры самога паняцьця звычаю, фундавалася на собскай традыцыі. З разгледжаных прычынаў тэорыя наладжаньня копных судоў ад даўнейшых народных судоў «Рускае Праўды» павінна быць адкінена.

[49] Даўнейшыя гродзкія суды ў Беларусі ня маюць нічога супольнага з сучаснымі гродзкімі судамі, бо разглядалі толькі найважнейшыя каральныя справы, не падлягаючыя цяперашнім польскім гродзкім судом. Акты горадзенскага земскага суду.

[50] Пад «Усходняй Беларусяй» разумею Смаленшчыну й Браншчыну.