Гісторык акадэмік А. Ясінскі ў сваёй працы, зараз згубленай[36], наадварот, знаходзіць, што старажытны Менск спачатку ўзьнік на р. Менка, нейдзе кілямэтраў за пятнаццаць на паўдзённы захад ад сучаснага Менску, каля сучаснай вёскі Гарадзішча Менскуга раёну, дзе аж дагэтуль захавалася вялікае гарадзішча раньне-фэадальнай эпохі (XII-XIII ст.). Некаторым гісторыкам і архэалёгам гіпотэза гэтая здавалася праўдападобнай, тым больш, што да другой сусьветнай вайны ўсе спробы архэалёгіі знайсьці рэчавы доказ існаваньня цэнтру старажытнага Менску ў раёне ўпадзеньня Нямігі ў Сьвіслач не давалі вынікаў.
Урэшце летапісны тэкст не дае ніякіх зьвестак, адкуль прыйшоў да Нямізы, дзе адбылася бойка, Усяслаў. У «Слове аб палку Ігаравым» сказана толькі: «[скочі вл,ком, до Немігі с, Дудуток,»[37]. Гісторыкамі налічана некалькі селішчаў, падобных па караню з Дудуткамі: Дуды на поўнач ад Новагорадні, Дудзічы на рэчцы Пціч, недалёка ад Менску, Дуды ў вабсягу сярэдняга цячэньня Бярозы (прытокі Нёмна) і, урэшце, Дудуткі на абшары РСФСР, каля Ноўгараду, дзе ў свой час быў кляштар, што называўся «на Дудутках».
Улічваючы ход падзей, гісторык К. Кудрашоў мяркуе, што пасьля захопу Ноўгараду (1066) Усяслаў павінен быў ісьці да Нямігі з Дудуткаў каля Ноўгараду[38]. І таму, паводле лёгікі, летапісную Нямігу трэба шукаць на поўначы ад Менску[39].
Шукаць яе там трэба ня толькі па гэтых меркаваньнях, але й па іншых. Апрача Менску, на паўдзённых подступах Полацкае дзяржавы зь ведамых нам гарадоў былі ўмацаваныя: Друцак, Ворша і, мабыць, Копысь.[40] Праўда, гарады гэтыя знаходзяцца на паўночным усходзе ад Менску, а не на поўначы, але гэта якраз, насуперак меркаваньням К. Кудрашова, адпавядае ходу падзеяў, як іх паказвае летапіс пасьля пабоішча на Нямізе: «По семь же’ м«сяца іуля в, 10 день’ Ізяслав,’ Святослав, і Всеволод,’ ц«ловавше крест, честный к, Всеславу’ рекше ему% ЖПріді к нам,’ яко не створім, ті злаЖ[ Он же’ над«яв,ся ц«лованью креста’ пере«ха в лодьі черес, Дн«пр,[ Ізяславу же в шатер пред,ідуэю’ і тако яша Всеслава на Рші у Смоліньска’ преступівше крест,’ Ізяслав, же прівед, Всеслава Кыеву’ всаді і в поруб, с, дв«ма сынома»[41].
Ёсьць зусім верагодным, што рэчка Няміга ці Няміза, памянёная ў летапісе і ў «Слове аб палку Ігаравым», ня мае нічога супольнага зь невялікай рэчкай, у істоце ручаінай, працякаючай цераз Менск і носячай гэты назоў. Некаторыя гісторыкі выказвалі думку, што ў летапісныя часы ўсякая малая рэчка бяз собскага ймя называлася Нямізай.
В. Тарасенка прыводзіць факт[42], што ўжо ўспамінаны намі гісторык акадэмік А. Ясінскі ў сваёй згубленай працы, спасылаючыся на «Уваскрасенскі летапіс», упамінаў горад Нямізу, які некалі знаходзіўся паміж Воршаю а Друцкам. Што такі горад існаваў, сьцьвярджае і сьпіс старажытных беларускіх гарадоў, зьмешчаны ў зборы дакумэнтаў і матар’ялаў «Беларусь у эпоху феадалізму». Пасьля пералічэньня гарадоў «польскых» і «кіевскых» у ім падаецца: «[ [ [А се літовскыі% Случеск’ Городец на Немне’ Мереч’ Клеческ’ Кернов’ Ковно’ Вілкомірье’ Мойшогола’ Вільно’ Трокы’ Крев’ Лошеск’ Галшаны’ Березуеск’ Друтеск’ Неміза’ Орша» і інш.[43]
Праўда, у Прыдруцьці, каля мястэчка Эсмоны (па мясцоваму Есьміна), у паўдзённа-ўсходняй частцы былога Барысаўскага павету, б. Менскуй губэрні (цяпер Магілёўская вобласьць), захаваліся сьляды нейкага старажытнага гораду. Мястэчка гэта стаіць на прытоцы Друці, кілямэтраў за дваццаць ад Друцку і за сорак ад Воршы. Прытока гэтая паказаная толькі на самых падрабязных мапах, часам без назову, часам пад назовам Усяслаўка. Але ў народзе гэтую рачулку, між іншага, значна большую за менскую Нямігу, называюць Услаўка, заместа Ўсяслаўка, а некаторыя з старэйшага пакаленьня -- Няміза. На пытаньне, чаму Няміза, звычайна адказваюць: ня мы знаем.
Берагі гэтае рэчкі вельмі тванкія, на іх і сапраўды могуць «топнуць коні»... Правы бераг Усяслаўкі-Нямізы высокі й пясчысты, цалком заняты каля мястэчка на працягу амаль двух кілямэтраў масывам «капцоў» (курганоў). Яшчэ перад першай сусьветнай вайной іх было каля двух сот. Некаторыя зь іх маюць форму падоўжаных і досыць ёмістыя й высокія. Другія круглыя, гэтыя -- меншыя, усяго мэтраў пяць-шэсьць у дыямэтры. Яны пазарасталі багуном і сасьняком...
У народзе гэтай мясцовасьці да гэтага часу ходзіць легенда, што менавіта тут разыгралася бітва паміж князем полацкіх крывічоў Усяславам і кіеўскімі князямі Яраславічамі. Гледзячы на гэты масыў капцоў, і праўда, успамінаецца із «Слова...»: «Неміз« кроваві брез« не бологом, бяхуть пос«яні’ пос«яні костьмі рускіх, сынов,[ [ [»
З-пад гары б’е моцны струмень крыніцы із студзёнай, як лёд, вадой. Над ёй да трыццатых гадоў стаяла каплічка з абразом цудадзейнае Божае Маці. Трэцяга сакавіка да рэвалюцыі тут штогод адбываліся набажэнствы. У другі раз набажэнства адбывалася на сьвята Сьвятога Духа. Зьбіраўся народ памаліцца і ўзяць цудагойнай вады. Цікава, што й вёска, якая разьмясьцілася ва ўпадзіне па-за гарой, называецца Услава (па дакумэнтах -- Усяслава).
Найбольш узвышанае мейсца правага берагу Ўсяслаўкі, дзе стаяў да рэвалюцыі (і ў першыя гады пасьля яе) дом мясцовага сьвятара, называлася «Замкам». Яго абгінаў ручай, які браў пачатак нейдзе ў лесе за в. Услава. Тут былі відаць рэшткі земляных насыпаў і равоў.
У Прыдруцьці перасякаецца некалькі вялікіх старажытных шляхоў. Шлях Менск-Барысаў-Магілёў у 1915 годзе прыстасоўвалі да вайсковых патрэбаў: яго папраўлялі, выраўноўвалі, там-сям выпрастоўвалі й пашыралі. У часе гэтых працаў некалькі капцоў над Усяслаўкай-Нямізай раскапалі. Апрача ваенных дасьпехаў і перапаленых касьцей людзей і коняў, у іх нічога не знайшлі.
Усе гэтыя весткі аўтар артыкулу сабраў, будучы ў трыццатых гадох навуковым працаўніком Беларускай Акадэміі Навук (Інстытут мовазнаўства й літаратуры). У 1936 ці ў 1937 г. паінфармаваў аб гэтым ведамага беларускага архэалёга, кіраўніка сэкцыі архэалёгіі пры Інтытуце гісторыі Беларускай АН К. Палікарповіча. Вайна й новая акупацыя Беларусі, відавочна, не дазволілі Інстытуту гісторыі давесьці гэтую справу да канца.
Застаецца зрабіць яшчэ колькі заўвагаў аб летапісных паведамленьнях аб выніках пабоішча на Нямізе. «Аповесьць былых часоў» сьцьвярджае: «[ [ [І совокупішася обоі на Неміз« м«сяца марта в, 3 день[ [ [ і бысть с«ча зла’ і мнозі падоша’ і одол«ша Ізяслав,’ Святослав,’ Всеволод,’[ Всеслав, же б«жа». Трэба прыняць пад увагу тое, што летапіс «Аповесьць былых часоў», хаця й найранейшы з усіх, дайшоўшых да нас дакумэнтаў старажытнасьці, складзены толькі ў пачатку XII стагодзьдзя, г. зн. праз сотню год амаль пасьля пабоішча. Лаўрэньцьеўскі-ж сьпіс гэтае аповесьці зьявіўся толькі ў 1337 годзе[44]. Пры гэтым, за аснову гэтых дакумэнтаў узяты матар’ял паданьняў, легендаў і іншых формаў, галоўным чынам, вуснай творчасьці.[45] Такім чынам, нельга надаваць летапісцу стопрацэнтавай вернасьці: кажны аўтар паданьня ці легенды, захоўваючы даты падзеяў, бясспрэчна, мог надаць гэтым падзеям іншы сэнс паводле сваіх сымпатыяў і антыпатыяў.
Хутчэй за ўсё на Нямізе былі пакананыя Яраславічы, а не Ўсяслаў. На гэтую думку наводзіць той факт, што толькі праз 129 дзён пасьля бойкі на Нямізе Яраславічы з-за Дняпра пачалі вабіць цалаваньнем крыжа ў свой лягер Усяслава: «[ [ [Пріді к нам,’ яко не створім, ті зла[»[46] Дзе былі й што рабілі Яраславічы гэтых 129 дзён? Ці не чакалі яны папаўненьня сваіх дружынаў, выкінутыя Ўсяславам за Дняпро нечаканым ударам Усяслава: «[ [ [скочі вл,ком, до Немігі с, Дудуток,[ [ [»[47]
Князь Усяслаў памёр у 1101 годзе, праз 34 гады пасьля нямізскай бітвы. Змаганьне паміж Яраславічамі й Ізяславічамі ягонай сьмерцяй ня спынілася. У XIII стагодзьдзі род Ізяславічаў выгас, і на арэну ўзышла новая дынастыя так званых літоўскіх князёў. Кіеўская Русь спыніла сваё існаваньне, утварыўшы новы цэнтр -- Суздальска-Маскоўскі.
КУРЫЛКА
(Запіскі вучня царкоўна-прыходскай школы)
-- От, пачакай-жа! Пойдзеш у школу, абдзярэ табе вушы настаўнік.
Так звычайна палохалі мяне за якую-небудзь дурноту. Я тады рагатаў і адказваў:
-- А от і не абдзярэ. Я буду добра вучыцца.
А сам задумваўся, як-бы так зрабіць, каб у школу не хадзіць.
Калі мне споўнілася восем год, матка прыбрала мяне ў чыстую адзежу, падперазала паяском, абышла кругом, абцягнула сарочку і сказала:
-- Ну, мае дзетачкі, сёньня ты пойдзеш у школу.
Я ўспомніў пагрозы і павесіў, як гэта кажуць, нос. Бацька ўцягнуў у новыя лапці аборы і кінуў мне іх на зачынак.
-- Абувайся ды пойдзем!
Мы выйшлі на вуліцу. Чым бліжэй мы падыходзілі да школы, тым трывожней білася сэрца. Бацька па дарозе гаварыў:
-- Ты ня дурэй! Слухай настаўніка, добра вучыся. Выўчышся -- табе карысьць, бацьку дапамога. Пісьменны чалавек -- гэта ня то, што... Вунь як жыве наш аб’ездчык! А якое пісьменства ў яго? Ня будзеш вучыцца -- дрэнна будзе: пан Курылін сярдзіты!
Панам Курыліным называлі настаўніка.
У школе ішлі ўжо заняткі. У цёмным калідоры, куды даносіўся з клясы голас Курыліна, бацька яшчэ раз папярэдзіў:
-- Глядзі-ж! Барані бог, настаўнік паскардзіцца... Як увойдзеш, не забудзь пакланіцца...
[36] В. Тарасенка. Старажытны Менск, б. 186. Заўвага: Раскопкі 1945-1949 гг., праведзеныя сэкцыяй архэалёгіі БАН, пацьвердзілі існаваньне старажытнага Менску (10-11 ст.) тыпу заходне-эўрапейскіх гарадоў.
[37] Цытуецца па «Хрестоматии древней русской литаратуры». Москва, 1962, б. 68.
[38] К. Кудрашоў. Палавецкі стэп, б. 79.
[39] К. Кудрашоў. Палавецкі стэп, б. 80.
[40] В. Тарасенка. Да гісторыі Мінска на падставе археалагічных раскопак мінскага замчышча. «Весці АН БССР», 6, 1948, б. 38.
[41] Беларусь у эпоху феадалізму, т1, б. 37.
[42] В. Тарасенка. Старажытны Менск, б. 189. Заўвага В. Тарасенкі: «Рэзюмэ рукапісу працы акадэміка А. Н. Ясінскага «Менск -- Няміга -- Дудуткі», зробленае К. Палікарповічам у 1937 г. Рукапіс захоўваўся ў Інстытуце гісторыі АН БССР і загінуў у часе нямецка-фашыстоўскай акупацыі 1941-1944 гг.»
[43] Беларусь у эпоху феадалізму, том 1, б. 112.
[44] Хрестоматия древней русской литаратуры, б. 3.
[45] Тамсама.
[46] Беларусь у эпоху феадалізму, том 1, б. 37.
[47] Слова аб палку Ігаравым.