І ў той-жа мамэнт з вуліцы пачуўся нейкі шум, крык і крокі людзей. Мацей, уперад за ўсё, прыціснуў пальцам агеньчык каганца. Потым кінуўся да вакна. Заглянуў у яго й хутка адскочыў.
-- Немцы ў касках! -- прашаптаў трывожна.
Штурхануў бадзяку ад стала й скамандаваў:
-- Уцякай! Зараз-жа ўцякай!
Бадзяка схапіў з лаўкі шынэль і выскачыў за дзьверы. Пачулася некалькі стрэлаў. Мацей пераксьціўся. За дзьвярыма ўжо тупалі сваімі цяжкімі ботамі немцы. Мацей пасьпяшыў адчыніць, і снапкі агеньчыкаў з ручных ліхтарыкаў асьвяцілі хату. Мацей стаяў як няжывы...
Поверх зеленаватых нямецкіх шынеляў віселі жаўтаватыя шнуры й бляхі палявых жандараў. Загадалі запаліць сьвятло. Адзін зь іх, старэйшы па чыну, пачаў аглядаць хату. Убачыўшы на стале патэльню, кавалак хлеба й нож з відэльцам, выкрыкнуў:
-- Partizant!?
Мацей пакруціў галавой.
Пачалася рэвізыя. Заглянулі пад лаўкі, пад печ і навет у печ. Адзін з жаўнераў узьлез на печ, але зараз-жа покатам зьляцеў адтуль.
-- Mine! -- выкрыкнуў.
Мацея абкружылі, наставіўшы на яго аўтаматы. «Удружыў няпрошаны госьць! Цяпер толькі адно: схапіць гэтую міну й сабе пад ногі». Але было позна ўжо: зь яе вынялі запальнік. Старэйшы па чыну пачаў нешта пісаць. Потым яны аб нечым спрачаліся, пазіраючы на Мацея. Пасьля ўсе ўпяцёх падпісаліся пад паперай. Адзін зь іх зьняў з крука ў сьцяне лейцы -- тыя самыя, зь якімі Мацей езьдзіў сёньня ў млын. Зрабіўшы на адным з канцоў засмаргу, выйшаў з хаты. Цяпер Мацея мог выратаваць толькі цуд, але гэтакіх цудаў у нашу эпоху не здараецца...
Вывелі Мацея з хаты. Першы немец паставіў у варотах калодку, на якой Мацей кляпаў косы й скіпаў дровы; стаў на яе й прывязаў лейцы да перакладзіны паміж шуламі. Мацей, як адубянелы, стаяў і глядзеў на ўсё гэта. «А конь так і застаецца няпоены», -- думаў. Узьняў вочы ў неба. Але неба маўчала...
Яго штурханулі й загадалі стаць на калодку. І як толькі ён гэта зрабіў, накінулі засмаргу яму на шыю й выбілі калодку з-пад ягоных ног. І ў галаве Мацея зазьвінелі званы, і яму здалося, што ён некуды ляціць, ляціць...
На сьвеце шмат няпраўды, зла, зрады... Людзі добрыя, шчырыя, сумленныя гінуць: ад куль, на шыбеніцах, у вязьніцах... Людзі зласьлівыя, хітрыя, здрадлівыя дастаюць ардэны й мэдалі, узвышаюцца й множаць зло. І няма згоды й ладу ў доме, у сям’і, паміж сябрамі й народамі... І імчыцца цераз трупы на белым кані Чорная Сьмерць з аголенай шабляй...
Нью-Ёрк, 1953-1972
Воўчым сьледам
Піліп папаўдні натапіў ёўню. Потым узяў сноп яшчэ не абмалочанага аўса і паставіў яго насупраць вакенца, крокаў за трыццаць ад ёўні -- якраз на адлегласьці вернага стрэлу з паляўнічай стрэльбы. Каб заяц сноп паваліць ці сьцягнуць зь мейсца ня мог, прывязаў яго да лазовага кусьціка, які, як наўмысьне, тут і тырчэў з-пад сьнегу.
Зайцы ўзімку, калі ўсё пакрыта сьнегам, галодныя і йдуць на жыроўку рана ў дужа марозныя дні, навет зараз-жа, як толькі пачне заходзіць сонца. Таму Піліп яшчэ завідна наважыў «засесьці на зайца». Зьняў з крука сваю пістонную дубальтоўку, падняў куркі і прадзьмухаў іх. Пістоны былі ўжо старыя, падмочаныя, і на іх мядзянай агортцы зьявілася зялёная маса. Дастаў з карабка іншыя й паставіў на мейсца сапсутых. Абуўся ў цёплыя валёнкі, надзеў кажух і падаўся ў ёўню. Дым ужо сышоў, і цяпер у ёй было цёпла і прасторна.
Сеў на загадзя падрыхтаваныя снапы, прасунуўшы рулю сваёй дубальтоўкі ў вакенца. Ноч была ясная й марозная; месяц у поўні, як начышчаны мядзяны пятак, вісеў над бліжэйшай грамадкай сасоньніку, разьліваючы наўкола зеленаватае мяккае сьвятло, і Піліпу была добра відаць навет мушка на дубальтоўцы.
Ад няма чаго рабіць ён пачаў успамінаць свае паляўнічыя прыгоды: увосень яму «пашэнціла» -- падстрэліў на возеры пару дзікіх гусей; праўда, з-за іх яму давялося добра выкупацца ў ледзяной вадзе, але гускі былі тлустыя! «Гускі! Што гускі -- дробязь! Цяпер набой шмат каштуе, дый не дастаць! -- падумаў. -- От, каб лася дзе-небудзь падпільнаваць -- і мяса шмат, і скура спатрэбілася-б у гаспадарцы на сырамяць ці на што. Або добрага дзіка! Ну, ці хаця-б ваўка; за скуру, напрыклад, атрымаў-бы добрую прэмію!.. Ваўка!? От, каб тады была зь ім стрэльба, як у восеньскі імжлівы дзень, калі ён ціха пасоваўся па вузкай лясной сьцежцы з торбай арэхаў на плячох!.. Ага! Як напароліся тады на яго тыя два ваўкі-канятнікі! Ото было-б паляваньне...»
Раптам яго моцна пацягнула на сон, і ён клюнуў носам. Узварухнуўся, паправіў пад сабой снапы і зноў пачаў пільна ўглядацца ў вакенца: сноп і лазовы кусьцік маячылі перад вачыма, як і раней. І сон хутка зноў наляцеў на яго й салодкім датыканьнем пачаў плюшчыць яму вочы. І тады пачало блюзьніцца: роўная, сьнегам ухутаная лагчына, і ён у лёгкіх санках, з упрэжанымі ў іх аленямі, імчыцца па ёй! Алені прымчалі яго ў ледзяны горад, асьветлены сінімі, зялёнымі, жоўтымі й ружовымі агнямі. Зайцы, вавёркі, козачкі, ласі і ўсе іншыя зьвяры і зьвярушкі паўсталі перад ім у шарэнгу. Мядзьведзь затрубіў у даўгую мядзяную трубу. І тады воўк, выступіўшы наперад, узмахнуў лёгкай тоненькай трысьцінкай, і ўсе зьверы ўзгоднена засьпявалі. Якія гэта былі цудоўныя, ніколі раней ім ня чутыя сьпевы! І яму так стала прыемна, і такімі слаўнымі і прыхільнымі здаліся ўсе зьвяры і зьвярушкі, што з вачэй аж пасыпаліся сьлёзы ад прачуласьці...
Ён зноў клюнуў носам і спалохана хапіўся за стрэльбу. Але наўкола па-ранейшаму было ціха; снопік і лазовы кусьцік заставаліся на мейсцы. Раптам да вуха дайшоў нейкі ледзьве ўлавімы шолах. «Ага, нейдзе скача зайчык», -- падумаў, павольным рухам бяручы стрэльбу. І ў гэты час на роўнай, выгладжанай вятрамі кромцы сьнегу, зьявіўся нейкі падоўжаны, зусім не падобны на зайчыны, цень; плыў ён павольна, часам на кароткі мамэнт спыняўся, як-бы той, ад каго гэты цень ішоў, да ўсяго прыслухоўваўся і прынюхваўся. Напружаны мамэнт цягнуўся так доўга, што Піліп адчуў навет нецярплівасьць...
Ён хацеў ужо крыху нахіліцца да вакенца і ямчэй заглянуць у яго, як крокаў за дзесяць, ня больш, паўстала постаць ваўка, якая ў сьвятле месяца здавалася дужа вялікай. Прыплюшчыўшы левае вока, Піліп павёў позіркам па ліштве сваёй дубальтоўкі і потым націснуў на язычок курка. Але пачуўся толькі «пшык» -- порах у стрэльбе ляжаў доўга і адсырэў...
Воўк пачуў гэты «пшык» і павёў галавой да вакенца. Пэўна ўчуўшы пах спаленага пістона, а можа быць, і дублёнага кажуха Піліпа, ірвануўся наперад, зрабіўшы вялізарнейшы скачок! Піліп зноў падвёў мушку стрэльбы да грудзі ваўка, ужо бягучага, і націснуў на язычок другога курка. На гэты раз грымнуў стрэл, рэха якога пакацілася далёка па імшарах. Воўк перакуліўся, дрыгаючы нагамі. «Ну, вось і даў канцэрт!» -- падумаў Піліп, успамінаючы сон.
Выйшаў на двор. Абагнуў ёўню, скіраваўся да здабычы, каб паглядзець, што за яна. Але яе на мейсцы ня было. Піліп захваляваўся: «Гэта-ж цэлых сорак пяць цалкачоў!» Азірнуўся. Воўк валокся зь перабітым задам крокаў за пяцьдзесят ад яго. Кінуўся наўздагон. Падбег, замахнуўся ботам, цэлячы ў галаву. Воўк ляснуў зубамі й хапіў за халяву бота. Ірвануў яе й раздраў ад самага верху і аж да абцаса. Піліп спалохаўся, але зьвера ўпусьціць было шкада. Размахнуўся і ўдарыў яго прыкладам стрэльбы. Стрэльба хруснула, і ў рукох Піліпа засталася толькі кароценькая руля. Воўк, нібы зразумеўшы, што настаў ягоны чарод нападу, нечаканым скачком кінуўся да Піліпа, хапаючы яго за горла. Піліп адпіхнуў яго нагой. Воўк зноў скочыў на грудзі Піліпа й на гэты раз хапіў яго за твар. Вырваў амаль усю левую шчаку. Гарачая кроў заліла Піліпу рот, пацякла па вопратцы й пад вопратку. Ён моцна закрычаў і пачаў адбівацца нагамі. У зьвера, відаць, не хапіла ўжо больш сілы да нападу; ён раптам адскочыў ад Піліпа і толькі час ад часу паварочваў да яго галаву і ляскаў зубамі. Піліп кінуўся наўцёкі, але крокаў праз дваццаць сілы пачалі яго пакідаць, і ён паваліўся на сьнег...
У Піліпавай хаце яшчэ ня спалі і стрэл чулі. Чакалі: вось ён хутка зьявіцца, як звычайна, з зайцам у рукох. Тым часам прайшло з паўгадзіны пасьля стрэлу, а потым і гадзіна, а ён не вяртаўся. Западозрылі нешта няладнае. Спусьцілі з ланцуга Палкана, які ўжо хвілін за пятнаццаць-дваццаць перад стрэлам пачаў гучна брахаць і ірвацца з ланцуга...
Сабака зараз-жа кінуўся за гумно. Пайшлі ўсьлед за ім: Палкан стаяў над Піліпам і жаласьліва візчэў, ліжучы гаспадару рукі. Піліпа паднялі й павялі да хаты, падтрымліваючы подручкі. Палкан абнюхаў сьляды ваўка й кінуўся ў кірунку імшараў...
Убачыўшы Піліпа ў крыві і з разарванай шчакой, у хаце ўсе перапалохаліся. Толькі адно слова «воўк!» мог сказаць ён. Пабеглі да настаўніцы па ядынку. Тая сама прыйшла зрабіць апатрунак...
Калі ўсё было скончана й Піліпа паклалі ў пасьцель, успомнілі пра Палкана. Мужчыны ўзброіліся калкамі і пайшлі яго шукаць. Ад мейсца стрэлу воўк прайшоў яшчэ кілёмэтры два. Палкан дагнаў яго ў імшарах. Ратуючыся ад злоснага й дужага сабакі, ён забіўся пад лапнік густой ёлкі і адтуль агрызаўся. Сабака не рызыкаваў кінуцца на яго, стаяў і злосна брахаў. І толькі тады, як падышлі з калкамі людзі, кінуўся на ваўка й пачаў яго ірваць зубамі. Зьвер выкаціўся з-пад елкі й быў прыціснуты калкамі...
1930