Акупанты
Мацей у гэты дзень мусіў устаць рана: трэба было ехаць да млыну за дваццаць кілёмэтраў ад дому й вярнуцца назад дацямна, бо пазьней рух забаронены вайсковымі ўладамі. Выехаў яшчэ пры зорцы Вэнеры на ўсходзе. Да млыну даехаў шчасьліва: ніхто нідзе яго не затрымаў, і адказваць, куды ён едзе й што вязе, нікому ня трэ’ было. Але, змалоўшы і едучы назад, на краю таго мястэчка, дзе быў млын, адразу-ж натрапіў на нямецкі патруль.
-- Halt![14]
Мацей зразумеў: трэба спыніцца.
Да возу набліжаўся ў вялікіх фільцаках немец. Пад пахай трымаў кароценькі аўтамат.
-- Was haben sei?[15] -- спытаў, паказваючы на мяхі.
Мацей і гэта зразумеў: што вязеш? Але адказаць па-нямецку ня мог. Толькі паказаў на свой рот і з ухмылкай прамовіў:
-- Гам!.. Гам!..
Немец нахіліўся над возам і памацаў мяхі.
-- Mehl?[16]
Мацей гэтага слова ня ведаў і не адказаў нічога. Жаўнеру гэта паказалася падазроным: ён меў загад затрымліваць усіх з вазамі, бо сталі частымі выпадкі падкладаньня мінаў. Азірнуўся, каб паклікаць каго, хто мог-бы дапамагчы ў перамовах, але на вуліцы нікога ня было.
-- Zuruck![17] -- загадаў, паказваючы, што трэба ехаць назад. Тут Мацей інстынктам адчуў, што пачынаецца клопат. Стараўся пераканаць, як мог, немца, што на возе толькі мука й што ехаць яму далёка, а рух дазволены толькі дацямна; і што хата там засталася адна, жывёла не дагледжана; і калі-ж ён вернецца, у такім выпадку, дадому? Немец яго не разумеў, а ён -- немца. Урэшце вырваўшы з рук Мацея лейцы, немец досыць злосна нешта выкрыкнуў і, падскочыўшы, усеўся на мяхох з мукой.
На заставе, куды яны прыехалі, Мацея прымусілі зьняць з возу і аднесьці ў памяшканьне мяхі. Пакуль ён гэта рабіў -- і ад клопату, што здарылася гэтая прыкрасьць, -- ён аж спацеў. Зьдзеў кажух і, паклаўшы яго на воз, стаў каля мяхоў, каб пільнаваць муку. Белабрысы фэльдфэбаль зь зялезнай каскай на галаве загадаў жаўнерам праверыць мяхі. Два ізь іх, каб ня брудзіцца мукой, пачалі багнетамі пароць у мяхі. Мацей зь вялікім абурэньнем глядзеў на гэта, але сказаць нічога ня мог.
Праз папаротыя мяхі мука пачала сыпацца на падлогу. Фэльдфэбаль флегматычна зірнуў на гэта й пайшоў прэч, а за ім і тыя з багнетамі. Застаўся адзін толькі жаўнер, ужо стараваты, з пасівелымі вусамі, што стаяў увесь час убаку і, пакручваючы файку, моўчкі пазіраў, што робіцца наўкола. Быў ён з абветраным сялянскім тварам і з грубымі рукамі; на адным з пальцаў віднеўся срэбны шлюбны пярсьцёнак. Цяпер ён падышоў да Мацея й пачаў тлумачыць, што рэвізыя скончана й прасыпаную муку трэба сабраць у мяхі.
-- Зразумеў? -- спытаў раптам па-беларуску.
Мацей аж войкнуў ад радасьці: знайшоўся чалавек, зь якім можна пагутарыць! Падзякваў немцу за параду й спытаў, дзе ён навучыўся размаўляць «па-нашаму».
-- Тут! -- адказаў немец.
-- Так хутка!?
-- О, не! Я доўга жыў у Ашмяне й Маладзечне ў тую першую вайну...
Мацей паскардзіўся: хутка стане цёмна, а яму ехаць дваццаць кілёмэтраў, і зноў дзе-небудзь затрымаюць. У адказ на гэта стары жаўнер прасьпяваў:
-- Ночка цемны -- я баюса, прывяды мне Маруса... -- і голасна зарагатаў.
Мацей таксама ўсьміхнуўся, але падумаў: «Добра яму рагатаць, калі ён на мейсцы».
-- А ты -- ехаць, ехаць! Ня бойса! -- зазначыў немец і пачаў дапамагаць Мацею класьці мяхі на воз, каб паскорыць ад’езд.
-- Ня добра вайна! -- уставіў Мацей.
-- Ja, schlecht!..[18]
Мацей з сымпатыяй зірнуў на яго і ўзьлез на воз. «От, забралі і старога, у другі раз, пагналі на чужы край, -- падумаў. -- А там, можа, таксама няма каму жывёлу дагледзець...»
-- Ну, ехаць, ехаць! Баба твой чакае -- хоча печ бліны...
Мацей гаротна зморшчыўся.
-- Няма ў мяне бабы! -- адказаў прачулена. -- Бонбай пазабівала й дзяцей і бабу, як ішоў хронт...
Жаўнер падаў яму руку й моцна паціснуў яе.
[14] Стаяць!
[15] Што ў іх?
[16] Мука?
[17] Назад!
[18] Так, дрэнна!..