І яны чокнуліся й выпілі яшчэ па кілішку, і Магда працягвала далей:
-- Я не ўтаіла ад маіх бацькоў таго, што ў гэты дзень зы мной здарылася. Прыйшоўшы дахаты, я весела падскочыла да мамы й сказала: «Ага! А я сабе жаніха знайшла!» Мама не падала віду, што яе гэта зьдзівіла або ўстрывожыла -- яна добра ведала мяне! І ўпаўголаса запытала, думаю, хаваючы ў душы сьмех: «Хто-ж ён такі?» «Яміла, цудоўны такі хлопчык! Я яму слоніка падарыла!» Бацька, які ўсё гэта чуў, выклікнуў: «Што яна там меле?» «Ды вось, жаніха сябе знайшла й слоніка яму падарыла, -- адказала мама. -- Яміла нейкі». «Яміла, ото, пэўна, сынок таго бедака Арцёма Кунцавога». І потым ужо досыць пагрозьліва: «Вучыцца трэба, а не пра жаніхоў думаць у твой век! От адвязу ў места ў гімназыю, дык там за цябе возьмуцца!..» Увесну я скончыла нашу сельскую школу, і ўвосень мяне, і праўда, адвезьлі ў гімназыю. Дадому я прыязджала толькі на канікулы: перад калядамі на два тыдні, перад вялікаднем на дзесяць дзён і ўлетку на два месяцы. Але спаткацца зь Ямілам мне ніяк не ўдавалася! Прычынай гэтаму, я думаю, была вялікая розьніца ў эканамічным стане нашых сем’яў: бацька мой быў падлоўчым і лічыўся «панам», а Арцём Кунцавы -- бядняк-селянін! Я часам пыталася ў людзей пра Ямілу, але быў адзіны адказ: «выехаў некуды». Я была ўжо ў восьмай клясе. Лета, як заўсёды, праводзіла дома. Неяк раз я мыла, стоячы на кладцы, свае хусткі. Рэчка невялікая, але чысьценькая, быстрая. На мне была гімназыяльная хворма: вось гэтая сіняя спаднічка й белая блюзка. І раптам бачу: едзе воз із сенам. А каля яго ідзе хлопец -- высокі такі й тонкі, хударлявы. На галаве хлапца хворменны картуз, вышэй-пачатковага вучылішча. «Гэта-ж Яміла!» -- амаль выкрыкнула я. І пранік выскачыў у мяне з рук. Але зачапіць яго я ўсё-ткі не магу -- толькі стаю й гляджу. А воз із сенам вялікі, цяжкі. і конік ледзьве цягне яго пад гару. І раптам нешта там у збруі -- гужамі, здаецца, завецца -- ірвецца. Конік выскаквае з аглабель, і воз пачынае каціцца сам па сабе ўніз. Спачатку мне было сьмешна, як хлопец замітусіўся каля воза, каб не даць яму скаціцца ў рэчку. Але потым бачу, што тут пахне бядой: ня толькі воз можа апынуцца ў рэчцы, тут якраз дужа глыбокай, але пацягне за сабой і хлапца. Тады я кідаю ўсё і бягу яму на дапамогу. Так-сяк нам удалося воз затрымаць, і мы апынуліся разам. Глядзім адзін на аднаго, а сказаць нічога ня можам!..
-- Першае каханьне, цёця! -- уставіў Зьміцер.
-- Так, яно бярэць у палон усяго чалавека! -- згадзілася Магда. -- Ага, я стаю й гляджу яму ў твар і заўважаю: прабіваюцца вусікі ды такія прывабныя! І хочацца мне дакрануцца да гэных вусікаў -- прытуліцца да іх... І, каб ухіліцца ад спакусы, я апушчаю ўніз вочы й кажу: «Яміла, ты памятаеш, як тады я атабрала ў цябе чалавечка?» Ён узьняў на мяне вочы, і я прыкмеціла ў іх радасьць. «Памятаю, -- адказаў, -- і аж да сёньня хаваю вашага сланя...»
-- Вось гэтыя «гужы» і зьвязалі нас навечна. У гэтае лета мы спатыкаліся часьцяком. Ён ужо ня быў такім сарамлівым. І веды ягоныя перавышалі мае, нягледзячы на тое, што ён вучыўся толькі ў трэцяй клясе ягонае школы, гэта значыць у шостай, калі лічыць на гімназыю, а я ў восьмай. Ён дужа шмат чытаў. І вучыўся маляваць і ляпіць, бо ім зацікавіліся настаўнікі й дапамагалі яму як маглі. А ў наступныя годы жыцьцё так закруцілася, што зламала не адных нас. Яміла папаў у войска й вярнуўся толькі цераз тры гады. Я была ўжо настаўніцай. Мы зноў пачалі спатыкацца. Ён часьцяком наведваў нашу хату. Бацька мой глядзеў на гэта спачувальна. Але Ямілу зноў пацягнула да навукі, ён уступіў у Акадэмію Мастацтваў. Я, як і раней, настаўнічала. Скончыў Акадэмію, пра яго сталі пісаць у газэтах як пра выключна таленавітага разьбяра. Для мяне гэта было вялікай радасьцю! Ён прыехаў пабачыць мяне. Мы вырашылі згуляць наша вясельле перад новым навучальным годам, калі я была яшчэ не занятая ў школе. Я сшыла сабе вось гэтую сукенку, купілі шлюбныя абручыкі, бацькамі маімі было падрыхтавана шмат усякага дабра: закусак, выпівак, каб хапіла для ўсіх, хто зойдзе ў хату -- такая традыцыя ў нашым народзе! Каб усё падрыхтаваць для прыйма вучняў у новым навучальным годзе, я мусіла выехаць перад самым шлюбам якраз на мейсца працы, кілёмэтраў за трыццаць ад нашай вёскі, умовіўшыся з бацькамі, што яны прыедуць па мяне ў пэўны дзень...
І вось сяджу я ў сваёй каморцы і гляджу ў вакно. Нудна мне нешта, беспакойна! Часам навет хапае за сэрца. Праз тры дні шлюб, але гэты важны для чалавека мамэнт неяк ня радуе мяне, і хочацца некуды бегчы, уцякаць, каб усё гэта мінула мяне, каб ня бачыць нікога й нічога гэтага... І бачу: пад’язджае пад школу хурманка, але коні ня нашы, і на вазу ня бацька і ня брат, які мусіў прыехаць па мяне, а браценік Андрэй і каля яго двое! Што гэта значыць?! Галава ў мяне закружылася, і з сэрцам стала дрэнна! Прадчуваньні заўсёды спраўджаюцца! Выходжу на ганак, і язык у мяне быццам адняло: хочу спытаць у браценіка, што здарылася, а язык не паварочваецца. Бачу, і Андрэй нейкі не такі, як заўжды: маўклівы, прыгнебены, разгублены!.. Стаіць і глядзіць на мяне. Урэшце ў мяне вырываецца проста із самай глыбіні душы: «Кажы!» А ён паціскае плячыма й адказвае: «Што-ж тут казаць!? Здарылася...» І выняў з кішэні вось гэтую пісульку й падаў мне.
Памятаю, як мёртвая, з апусьцелай душой, два астатнія дні перад шлюбам чакала я прыбыцьця Ямілы. Нічога не магла рабіць, ні пра што думаць. Вы, як выкінутыя з гнязда птушаняты, блукалі без мяне па двары. Які гвалт я павінна была ўчыніць над сабой, каб думаць пра вас! Подвечар прыехаў Яміла. Калі я пачула ягоныя крокі на ганку, мне здалося, што я правалілася некуды глыбака ўніз. Ён падхапіў мяне на рукі і прамовіў: «Трымайся, даражэнькая!» І ў нейкім невытлумачальным парыве я схапіла ягоную руку й пачала яе горача цалаваць, абліваючыся сьлязьмі. І тады вы абодвы падышлі і сталі каля нас. Яміла прытуліў вас да сябе. «Я цяперака зусім выразна выяўляю цябе мамкай гэтых дзетак!» -- сказаў. Гэта выклікала новыя сьлёзы. «Але гэта ніколькі ня зьмене маіх плянаў -- ты застанешся маёй навечна!..» Я не знаходзіла слоў адказаць яму, хоць гэты адказ у душы стаяў ужо гатовым. Яміла зразумеў мяне, выйшаў на ганак і сеў на лавачку. Тады ты, Зьміцер, падышоў да мяне й сказаў: «Ты будзеш нашай мамкай? О, як добра! Мы будзем цябе любіць, бо ты заўсёды прыносіш нам цукеркі!..»
-- Няўжо я быў такім падлізьнікам!?
-- Так, ты любіў цукеркі. Але вы абодвы былі цудоўнымі хлопчыкамі.
І вось у гэты мамэнт я знайшла тыя словы, якія я павінна была сказаць яму. Я выйшла на ганак. Ён сядзеў, схіліўшы галаву на рукі. «Яміла, прабач мне -- я не магу браць шлюб...» Ён неяк адразу ўсхапіўся зь мейсца, стаяў і глядзеў мне ў вочы. «Я разумею, -- сказаў, -- ты баішся ўзяць на сябе адказнасьць за нашу будучыню пры наяўнасьці таго, што здарылася? Прысягаю табе, ты ніколі не пачуеш ад мяне ні малейшага папраку, што-б ні здарылася ў нашым жыцьці!» «Не, даражэнькі, ня гэта, -- адказала я, -- маральна я ня буду ў стане вытрымаць гэтага, разумееш? Мне заўсёды будзе здавацца, што я абкрадаю цябе, пазбаўляю цябе волі!.. Яшчэ раз прашу: прабач мне!» Ён доўга стаяў моўчкі. Павярнуўся да мяне тварам, і я ўбачыла на ім сьлёзы. «Так, я зразумеў цябе, -- прамовіў урэшце. -- Але дазволь мне, у такім выпадку, быць хоць тваім другам, каб, калі табе стане асабліва цяжка, каб... я мог прыйсьці да цябе з дапамогай!..» Мы разьвіталіся. Як п’яны, хісткай хадой, ён апусьціўся з ганку й выйшаў на вуліцу...
-- Ой, цёця! То мы вінаваты, цёця!
-- Не кажыце глупства! -- зазлавала Магда. -- Вы? Вы хочаце сказаць, я павінна была пакінуць вас?!
-- Перапрашаем, мы сказалі гэта не падумаўшы...
-- І вось часам я люблю пакласьці перад сабой гэтыя рэчы й глядзець на іх. Там маё жыцьцё, мае мары, пляны, надзеі... Але я адчуваю, што я зрабіла правідлова -- на сэрцы маім няма дакору... Я аддала маё жыцьцё вам, і я задаволена гэтым! Ніхто не папракне мяне!
-- Скажыце, а дзе ён цяпер, гэты дзіўны Яміла? -- запытаў Алесь.
-- Гэты самы хлопчык? А ён нейдзе працуе... Але, магчыма, вы яго хутка ўбачыце, вельмі хутка навет!
Насьценны гадзіньнік адзваніў дванаццаць. На вуліцы пачуліся вясёлыя галасы моладзі. Ракеты расьпісвалі ў розныя колеры неба. Гудзеў самалёт. І ў гэты мамэнт пачуліся крокі на ганку. Магда хуценька накінула на плечы цёплую хустку й выйшла ў калідор. Цераз мінуту ўвяла ў пакой ужо зусім сівога, але моцнага чалавека. Зьміцер і Алесь узьняліся зь мейсца.
-- Вось ён, гэты самы хлопчык Яміла! -- прамовіла зь хітраватай усьмешкай.
-- З Новым Годам! -- прывітаўся ўвайшоўшы.
-- Цёця, -- вырвалася ў пляменьнікаў замест адказу на прывітаньне, -- але-ж гэта наш прафэсар з Акадэміі Мастацтваў!?
-- Сёньня няма прафэсараў -- сёньня ёсьць сябры! -- адказаў той.
І яны, як найлепшыя прыяцелі, прывіталіся. Зьміцер падмігнуў цётцы й прамовіў:
-- Кажаш -- хлапчук!?.
-- Так! Цудоўны хлапчук! Ён і дапамог мне падняць вас да людзей...
-- Ну, што-ж, можа, яшчэ й ня позна?
-- Не, гэта ўжо прайшло... -- адказала.
Падышла да ложка, хутка сабрала свае рэчы й кінула іх у сундук.
--Так, «птушаняткі», пра што была мова? -- запытаў з усьмешкай прафэсар.
-- Ды вось, успаміналі справы даўно мінулых дзён, паданьні старыны глыбокай!.. Але ня так ужо й глыбокай, паколькі справы гэтыя яшчэ ў памяці...
Нью-Ёрк, 1965