Пастка для рэха: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Я разгублена зіркаю на шэфа, потым на Азіята. Задаўбалі… Як навучыцца нікога не слухаць? Як навучыцца быць да ўсяго абыякавым?

— Ну што, купіш? — даймае мяне Азіят. Яму напляваць на ўсе выхаваўчыя лекцыі. У яго гараць трубы.

Жаданне даць яму тысячу толькі за тое, каб ён хучэй адчапіўся ад мяне. Адкуль яно ў мяне — гэтае жаданне?.. Адкуль у мяне гідлівасць да гэтага незнаёмага мне чалавека? Лезу ў кішэню за грашыма. Адлічваю некалькі пакамячаных паперак і працягваю іх Азіяту. Бачу яго задаволены твар. Рука паспешліва цягнецца за паперкамі. Здаецца, нейкая хвіліна — і гэтыя парэпаныя пальцы вырвуць назаўсёды з маіх рук грошы. Аднак у самы адказны момант я перадумваю і заціскаю паперкі ў далоні, потым паспешліва хаваю іх назад у бумажнік. Здзіўленне Азіята не мае межаў. На твары — расчараванне драпежніка, які толькі што выпусціў са сваіх кіпцюроў ахвяру. «Грошы на тое і грошы, каб мець нейкую вартасць», — хочацца мне паказытаць яму нервы. Азіят збянтэжана зіркае на мяне, а я, скарыстаўшыся яго разгубленасцю, здымаю з яго рукі гадзіннік і чапляю сабе. Потым працягваю яму дзве пакамячаныя паперкі. Бранзалет яшчэ захоўвае цяпло свайго нядаўняга гаспадара. Аднак гадзіннік ужо належыць мне, і цяпла гэтага з кожнай хвілінай робіцца меней. Праз некаторы час Азіят вяртаецца з пляшкай віна і запрашае мяне да стала. Піць з ім я адмаўляюся.

7

Калі-небудзь і ты зразумееш, што жыццё тваё — гэта ўсяго толькі хуткі цягнік, які сунецца юзам па рэйках насустрач свайму абрывістаму берагу, цягнік, які тармозіць і не можа спыніцца. І няважна, што ўсе стоп-краны сарваныя, што машыніст з усёй моцы цісне на тармазы, чыгунка за рэчкай разбураная, мост узарваны і катастрофа — непазбежнасць, справа часу…

У мястэчку ні душы — нібыта вымерла ўсё. Ля царквы бязлюдна. І гэта на святога Спаса. Ад царквы адны толькі ўспаміны: замшэлы драўляны зруб з крацістымі, падобнымі да купалаў рыштаваннямі і зарослы непралазным гушчаром цесны дворык. Ля ўвахода некалькі недагледжаных магілак, а ў глыбіні — паўразбураная званіца — паселішча для крыклівага варання. І здаецца, нічога прыкметнага больш…

Пра наяўнасць могілак пры ўваходзе нагадваюць тры амаль зраўнаваныя з зямлёй пагоркі. На пагорках рэшткі трох жалезных крыжоў. Надпісы на іх сцёртыя, з’едзеныя іржой, і хто пахаваны пад імі — загадка.

Мястэчка — былая чыгуначная станцыя. Цяпер — могілкі зарослых да непазнавальнасці, нежылых сядзіб. Зрэдку мястэчка наведваюць, з невядомымі для Шпунта мэтамі, нешматлікія прадстаўнічыя «дэлегацыі», аднак працягласць гэтых вандровак па бязлюдных местачковых вуліцах не перабольшвае гадзіны. Пачуўшы нязвыклыя ў гэтых мясцінах людскія галасы, вараннё на таполях падымае сапраўдны вэрхал, што для Шпунта з’яўляецца сігналам аб небяспецы. Здагадаўшыся, што мястэчка зноў наведалі прышлыя, ён хаваецца ад нязваных гасцей у царкоўным склепе. Калі госці з’язджаюць, калі над наваколлем усталёўваецца выключная цішыня, у мястэчку становіцца жудасна і адзінока, нібы на закінутых могілках.

Па местачковых вуліцах хадзіць небяспечна. І Шпунт у гэтым пераканаўся. Таму нават ежу ён цяпер здабывае ноччу. Бо не ў тым ён становішчы, каб нарывацца на чужынцаў. Заўважаць знячэўку — і пішы прапала: як піць даць здадуць у мянтуру. А ў турму Шпунту не хочацца. З турмы ён ўцёк нядаўна.

Жыве гэты адлюднік ў напаўразбуранай царкве — месцы зручным на выпадак небяспекі. Непадалёку лес, усяго ў некалькіх кроках хады, так што — далей усё залежыць ад спрыту.

На тым месцы, дзе некалі размяшчаўся алтар, цяпер заплеснелыя, спарахнелыя дошкі. На іх разасланыя лахманы. Гэта і ёсць няхітрая пасцель, на якой Шпунт цяпер бавіць свой час. Разам з ім у царкве жыве і стары Пастух. Пастух — неадэкватны дзівак. Гэта толькі напачатку Шпунт сумняваўся, лічыў, што стары валяе дурня, але з цягам часу зразумеў: так прытварыцца немагчыма. Зразумеў і больш не канфліктуе з ім, нават рукі яму развязаў — якая небяспека ад вар’ята. Іншых людзей асцерагацца трэба. Перастаў ён і біць гэтага чалавека. Што выб’еш з дурня?!

Але з якой такой радасці ён тады цягае за сабою яго паўсюль? А прычыны тут, можна сказаць, банальныя. Адзінота з’ела яго, як з’ела іржа тыя жалезныя крыжы, што пры ўваходзе. Хочацца пагаварыць — і няма з кім. Пяць гадоў турэмнай адсідкі не мінулі для яго бясследна. Ён і раней цягнуўся да людзей і, каб не звар’яцець у замкнутай прасторы турэмнай камеры, маляваў кавалачкам цэглы чалавечкаў на сценах, даваў ім імёны, а потым гадзінамі размаўляў з гэтымі міфічнымі істотамі. Рознымі па зместу былі тыя размовы, але болей за ўсё яны тычыліся жыцця-быцця. Канчаліся гэтыя філасофскія гутаркі звычайна карцэрам.

З турмы ён уцёк з тыдзень як ужо. Дапамаглі не за проста так, а за паслугу — давялося аднаго хмыра з дарогі «прыбраць», будзь яму зямля пухам. Але бог з ім, з тым хмыром, галоўнае, што ён цяпер на волі. Напачатку ён нават не паверыў, што яна яму дасталася так танна, бо атрымалася і сапраўды нібы ў той казцы. Расказаць каму — не паверыць. Але ўцёк — і забыўся. Не хоча Шпунт цяпер згадваць пра тое. Выкрасліў ён са сваёй памяці мінулае назаўсёды. І правільна, бо інакш як жа жыць тады, на што спадзявацца?..

Сустрэча са старым у гэтай бязлюднай, атручанай стронцыем мясцовасці выклікала напачатку ў яго незразумелую звычайнаму чалавеку жывёльную радасць. Сумаваў Шпунт па людзях. І сум гэты быў нейкі асаблівы, зразумелы толькі яму аднаму. Гэта быў нават і не сум зусім, а жывёльная пажадлівасць. Ён шукаў сустрэч з людзьмі і адначасова баяўся іх. Але і на гэты раз радасць яго была непрацяглай, бо і на гэты раз з субяседнікам Шпунту не пашанцавала. Гэты, як і тыя турэмныя, быў нейкім несапраўдным, занадта пакорлівым. І карысць сваю ад зносін з ім ён бачыў у наступным. Па-першае, разважаў Шпунт, на бязрыб’і і рак — рыба, усё ж жывая істота, як-ніяк, а ў бязлюдным і гіблым месцы, у якім Шпунт жыў апошнім часам — немалаважны факт. І па-другое: стары не прадасць яго нікому, бо нават і не здагадваецца, хто ён такі, гэты Шпунт.

А Шпунт — чалавек дзікі, неакелзаны. І планаў у яго ніякіх. Яму б дзень пратрымацца ды ноч перакантавацца.

— Мне б твае праблемы, — зайздросціць іншы раз ён старому.

Той перастае крыўляцца, адрываецца ад сваіх няхітрых заняткаў і пустымі вачыма пазірае на турэмшчыка. Робіць выгляд, што не разумее яго.

— Праблемы мне б твае, кажу, а не твой розум, — удакладняе Шпунт і голасна рагоча. — Хочаш, чалавеча, раскажу табе адну дзіўную баечку? — закідвае ён вуду. — Гісторыя, можна сказаць, банальная, але павучальная…

Погляд у старога стомлены і абыякавы. Толькі напляваць Шпунту на гэта, ён расказвае сваю гісторыю, мо ў тысячны раз ужо, і расказвае яе для сябе…

— Жыў некалі ў адной цудоўнай, я б сказаў нават, казачнай краіне нічым непрыкметны чалавечак… — распачынае свой доўгі аповед Шпунт.

Позіркі іх сустракаюцца. Вочы ў абодвух пустыя, налітыя крывёй. Шпунт першы не вытрымлівае..

— Не глядзі на мяне так, — просіць ён у старога і, счакаўшы хвіліну-другую, працягвае свой аповед: — Жыў той чалавек, вядома, не адзін. Былі ў яго сябры, знаёмыя… А яшчэ ў таго чалавека была ўпэўненасць у заўтрашнім дні… Карацей, усё было ў яго неабходнае для таго, каб лічыць сябе Чалавекам, каб жыць у згодзе з сабой, як жывуць мільёны іншых звычайных людзей. Паўтаруся, жыў ён не адзін… Купаўся ў шчасці, не жадаў зла нікому, не зайздросціў, не крыўдзіў нікога… Радаваўся новаму дню. Шкадаваў аб дні мінулым. Хадзіў на працу. Лётаў на крылах, марыў. І ўсё гэта таму, што быў той чалавек — закаханым чалавекам. І здавалася яму, што Каханне тое — вечнае. Але, на жаль, нічога вечнага ў гэтым жыцці не бывае… Аднойчы спакой прыгожага і казачнага свету быў нахабна парушаны шчаслівым, я б сказаў нават, занадта шчаслівым смехам іншага чалавека, закаханага не менш за яго. А, як вядома, сярод двух закаханых няма месца трэцяму. Трэці лішні… Цяміш?

Стары моўчкі слухае. Напэўна, маўчанне таксама мае свой сэнс. Ад свечкі — цьмянае святло і смуродны пах воску. Ад мітуслівага агеньчыка — чырвоныя, налітыя крывёю вочы пастаяльцаў. І цішыня — жудасць якая, чутна нават, як у куце па павуцінцы спускаецца павук. Ад цішыні гэтай мароз па целе.

— Я забіў гэтага шчаслівага чалавека… Забіў, бо хацеў быць шчаслівым сам …

Рыпяць дошкі. Гэта ў кутку на нарах варочаецца, цяжка сапе стары Пастух. Шпунт жвава ўскоквае з «пасцелі».

— Толькі шчасця ад гэтага, чалавеча, не прыбавілася нікому: ні мне, ні ёй, — дадае ён сумна, прыкурваючы ад свечкі цыгарэту. Агеньчык мітусіцца ў яго дрыготкіх пальцах. Агеньчык — нібыта жывая істота. Полымя разварушвае смуродны паўзмрок. Па сценах паўзуць дзіравыя цені…

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Да гэтых вар’яцкіх выкрыкаў Шпунт абыякавы ўжо. На іх ён даўно не звяртае ўвагі. Вядома, некалі яму надакучыць гэта, і ён зацісне слінявы старэчы рот рукой — раз і назаўсёды. Але пакуль яшчэ церпіць…

— Я разумеў, што маімі ўчынкамі рухаюць рэўнасць і пажадлівасць, аднак, каб адвесці бяду, разумення гэтага было недастаткова ўжо, — працягвае спавядацца Шпунт. — Крыўда была настолькі моцная, што я так і не змог утаймаваць сваіх эмоцый…

І, здаецца, не будзе канца гэтай прытворнай шчырасці. Бо невядома, скуль бяруцца ў турэмшчыка гэтыя прыязныя словы? Бо невядома, з якой мэтай ён расказвае старому гэтую непрыдуманую гісторыю свайго кахання?..