Выбраныя творы ў двух тамах: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Доўгімі зімовымі вечарамі вопытныя жаночыя пальцы механічна скублі кудзелю і вязалі панчохі ды світэры, часалі воўну, абдзіралі крупу, а ўражлівыя душы, бы губка, убіралі апавяданне місіянераў з легендарнага Грыбава аб вісельніках, жыцці святых, заваленых чалавечымі касцямі ямах ды такіх страшных выпадках, ад каторых у цётак на галаве дыбам валасы паўставалі і жанчын разбіралі халодныя дрыжыкі.

— Шчэ, шчэ раскажэце, айцец! — вызваньваючы зубамі, прасілі маладзейшыя.

I апосталы не скупіліся.

Яны апавядалі пра бога і д'ябла, паноў-міраедаў і лютых камуністаў, якія прадаліся чорту ды цэрквы пазакрывалі, пра добрага Альяша і яго вучэнне. Клімовічавы пасланцы плялі маляўніча, на колькі хапала ў іх фантазіі, часта верачы ва ўсё і самі.

— Чуеш, Пятрук, жыды прымаюць праваслаўную веру! — неслі навіну мужыкам бабы.— Крынкаўскія ўжэ прынялі!..

— Бач, недавяркі, калі адумаліса!..

— А ў Саветах у мужыкоў землю ўсю адабралі і голад над-то вялікі! От шчасце, што мы ў бежанстве там не засталіса!..

Іншая прылятала да мужа з сенсацыяй:

— Сядзіш тут у хаце і ніц не ведаеш!.. Выйшаў загад: хто паверыць у Ілью, таго сына да войска не бяруцімуць!.. I падаткі маюць зняць — Альяш егдзіў да самого прэзідэнта ў Варшаву! Той выслухаў яго, даў чаю напіцца дый кажа: «Хопіць з беднаго люду драць!.. Я не ведаў, што такое творыцца, дзякуй табе, што падказаў!..»

Настаў час, калі ў многіх вёсках людзі ўвогуле перасталі хадзіць да царквы. На сходзе ў кансісторыі бацюшкі напалі на свяшчэнніка з Вострава, што царква з яго прыходу бунтуе веруючых. Прыпёрты да сцяны айцец Якаў пахваліўся, што падаў на грыбоўшчынскага мужыка заяву ў крынкаўскі пастарунак і хутка зоймецца ім паліцыя.

Гэтым часам паступова сталі пуставаць праваслаўныя храмы і ў мястэчках. Нарэшце адной нядзелі сарвалася служба і ў нашым прыходзе.

Здарылася гэта ў дзень святога Ільі.

2

Прозвішча бацюшкі з Гарадка было Вінаградаў. У нашай школе ён вучыў дзяцей рэлігіі, і вучні яго лічылі чалавекам цярпімым. Аднаго разу Нінцы Арсэнікавай бацюшка ўдарыў не па далоні, а трапіў лінейкай у вока, але поп адразу павёў дзяўчынку да доктара ды заплаціў яму пятнаццаць злотых! Аднак званар, які ведаў папа бліжэй, думкі нашай не падзяляў.

Адным словам, бацюшка ў той дзень надзеў перад абедняй рызу, выйшаў з-за кліраса і аслупянеў. У зале тырчалі толькі дзве бабкі ды царкоўны вартаўнік — ён жа і званар — дзядзька Шэрамета.

— А дзе народ?

— Вядомо дзе! — ухмыльнуўся вартаўнік еабе ў вусы.— Дзісь жа фэст у Грыбоўшчыне, айцец Уладзімір!

Вінаградаў са здзіўленнем улавіў у голасе Шэраметы сімпатыю да бунтара і як бы зайздрасць, што не можа паехаць і ён.

— Чаго вы ходзіце к адступніку, божа правы?! — напаў поп на дзядзьку, бытта той быў ва ўсім вінаваты.— Гэты ваш «прарок» увайшоў у змову з д'яблам!

I бацюшка сваім грамавым голасам пачаў бубніць на ўсю царкву пра тое, што даведаўся ў кансісторыі.

— Жулік і шарлатан ваш Клімовіч, няўжо вы не разумееце?! У яго доме — патаемнае акенца, прароблена спецыяльна! Хітрун ваш садзіць побач з сабой падкупленых мужыкоў, тыя ўзіраюцца на дарогу ды падсказваюць, хто ўязджае ў Грыбоўшчыну. «Гэто Макараў Іван са Скраблякоў вязе хворую на сэрца дачку да вас, айцец Ілья, а той — Мікалай Казёл з Меляшкоў — валачэ сына калеку...»

— Ах, бо-жа, што робіцца! — падзівілася бабка.

— Альяш потым і ўражае вас, цёмных ёлупняў, тым, што дакладна ведае пра селяніна, а вы яму і верыце хутчэй! Ён ужо цэлыя мяхі золата мае і гарэм маладых распутніц сабе завёў, бы персідскі шах, даруй мне, госпадзі, што вымаўляю непрыстойнае слова ў тваім доме!

Бабкі ўжо набожна хрысціліся, але непадкуішы Шэрамета толькі хітра ўсміхаўся. Бываў і ён у Грыбоўшчыне! У Альяша жыве празнікаўская баба і гатуе страву — дык Альяш жа ўдавец, што ў гэтым кепскага?.. Затое званар добра ведаў, што цяпер кожны тыдзень у царкоўнай касе не было чаго і падлічваць.

Шэрамета асцярожна запярэчыў:

— Не, айцец Уладзімір, сілу святую Альяш мае, ніц вы не кажэце!.. Бывае, што царква яго закрыта на замок, а ў ёй. — хор псалам спявае!.. Мая Юлька на ўласныя вушы чула, калі ў мінулы фэст начавала ў Грыбоўшчыне! Такія анёльскія галасы гучалі, што бабы і заснуць не маглі, так усю ноч і ўслухаліса!

— Ёлупень, плёткі паўтараеш! — зазлаваў бацюшка.— Цяпер ёсць такія апараты з пласцінкамі! Можаш іх накруціць ды ісці спаць, усё роўна іграць будзе! Прыходзь пасля абедні да мяне ў плябанію, пакажу — грамафонам называецца!

Дзядзька пераканаўся, што з папом спрачацца дарэмна — легкадумны чалавек, хоць і вучаны.

«Хэ, мяхі золата ў Альяша знайшоў, калі Клімовіч нават лазовыя віткі да аглабель сам вяжа, падмёткі сабе прыбівае ды самаробнай дратвай дзіркі ў ботах зашывае — ніколі іх да шаўца нават не насіў!.. Ну, ну, хай ужэ будзем ёлупнямі! — казаў сам сабе дзядзька пераможна ў душы, надта ўзрадаваны, што звычайны мужык з Грыбоўшчыны падставіў ножку нават Вінаградаву, які ні каня сабе не запражэ, ні палена дроў не расколе.— Ха, сярдуеш?.. Як поп на сяло сердзіцца, то сяло на папа п..! Пабачым, паба-а-чым як ты шчэ заспяваеш, якая стане твая матушка, якія будуць папоўны, калі людзі не пойдуць да царквы тваёй гэтак з паўгода! Белых пальчатак летам насіць не будуць!.. А то сядуць за стол да міскі з супам і на хлеб шчэ масло мажуць, каб вы падавіліса, буржуі!.. Грамафонаў не ведаем, думаеш?.. Хайкелеву шафу ў Крынках, што іграе, я круціў, калі ты шчэ пад стол пяшком хадзіў!..»

Вартаўнік ужо смакаваў прыемнасць. Вечарам збягуцца прагныя да навін мужчыны з Гарадка — ото ж будзе ім пра што апавядаць, ото ж нарагочуцца з Вінаградава.