Свой дом: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Кліча, як кажа, на сур'ёзную размову.

Пайшлі. Па Захараўскай ужо.

Уцемнівалася. Без ліхтароў, без асветленых вітрын крам i лавак, без рэкламы i электрычнага святла ў вокнах змрачнеліся Архірэйскае падвор'е, Аляксандраўскі сквер, дамы навокал. Нідзе не было відаць ні вазоў, ні аўтамабіляў, ні багата апранутых людзей — з новым стрыманым, нават строгім ладам у Мінску знікала губернская пампезнасць i ўсталёўвалася нейкая незвычайная, нават аскетычная прастата, якую вунь цяпер (ужо на Петраградскай) увасабляе міліцэйскі патруль у шынялях i кажушках, з вінтоўкамі за цлячыма.

Варта пільна агледзела ix (ці не буржуі імкнуцца на які-небудзь тэрарыстычны акт альбо на сваю тайную сходку?), але не зачапіла — душою адчула: не буржуі i не зламыснікі.

— Пад вечар са Скураным палаяўся...— ні з таго ні з сяго заспавядаўся Васілевіч.— I сёння не вытрымаў, прыпёр паглядзець, што робіцца ў яго палацы. Пабегаў, а пасля прыскочыў да мяне i давай лямантаваць: «новыя гаспадары» забрудзілі дом! Вунь зрываюць са сцен i кідаюць пад ногі старажытныя мастацкія карціны, на ix месца вывешваюць дэмагагічныя лозунгі i транспаранты, сякуць мэблю i паляць ёю ў печы, чытаюць касмапалітычныя лекцыі i даклады, заклікаюць адзін адпаго да сусветнай рэвалюцыі, выпускаюць свае прымітыўныя газеты, а калі прыспічыць, бегаюць мачыцца ў камін — у «буржуазны, мяшчанскі атрыбут...». Папікаў i мяне за «варварства», патрабаваў: не бурыце дом! Я хадзіў да старшага ў клубе, да Бранштэйна, спрабаваў угаварьщь яго, каб шанавалі народнае дабро, мастацкія творы, але той мне нават злажыцца не даў: я, па-ягонаму, сапсаваны буржуазнай культурай, не разумею, што цяпер трэба ўсё старое разваліць i пачаць будаваць новае!.. Карацей, толькі з кулакамі ўратаваў бібліятэку: кнігі Гамера, Шэкспіра, Пушкіна, Талстога, Міцкевіча, Купалы i Коласа. I, ведаеш, не толькі гэты ачмурэлы альбо цынічны адукаваны старшы, але i іншыя, мінчукі ды выхадцы з вёсак, азвярэлі на культуру i літаратуру. Яны таксама хочуць стварыць новае, сваё, хоць некаторыя з ix амаль не ўмеюць чытаць i пісаць, вывучылі на памяць толькi некалькі марксісцкіх лозунгаў...

2.

Ландар, з накінутым на плечы паліто, хукаючы ў складзеныя далоні, выйшаў ім насустрач з-за заваленага паперамі стала, над якім вісела цьмяная газавая лямпа. Падаў аднаму i другому невялікую, але чэпкую руку, заадно пільна зазіраючы ў вочы. Нібы па позірку хацеў пазнаць іхні настрой, сімпатыю альбо непрыязь да яго.

— Халаднавата? — усміхнуўся, бачачы, што госці, нават пабыўшы крыху ў прыёмнай, не сагрэліся.— Але, на жаль, i тут не цяплей— паказаў рукой на досыць прасторны пакой з картай Pacii, ca сталамі літараю «Т» i крэсламі абапал ix ды з партрэтам Карла Маркса. Шыбы ў вокнах, надта ніжнія, былі тоўстыя ад снежнай намаразі.

Сеў з краю бліжэйшага стала, накрытага чырвоным, выцертым локцямі на згібе i сям-там прапаленым цыгарэтамі сукном, узмахам рукі запрасіў ix таксама сесці.

— Ну, які дух у горадзе? — запытаў.— Абываталь нас кляне ці спачувае?

— I тое, i другое,— шчыра адказаў Васілевіч, сядаючы насупраць i паціраючы даўгаваты, з бародавачкай збоку нос, кончык якога зачырванеўся звыш меры.

— Цяжка, браткі-беларусы,— прамовіў Ландар, апусціў галаву, пагладзіў высокі лоб, а пасля i невялікія вусікі, напачатку вузкую, а на падбародку ў форме кліна ці то сіваватую, ці то аб'інелую ад холаду i пары бараду.— Мы нямала чаго ўжо дабіліся тут: зламалі стары i наладзілі новы апарат, разагналі альбо ўціхамірылі контррэвалюцыю, нацыяналізавалі многія заводы, фабрыкі, а на астатніх устанавілі рабочы кантроль, узялі пад свой назірк банкі, дзялеж харчавання, сочым за цэнамі, утаймоўваем спекулянтаў, адкрываем школы, рабочыя клубы i хаты-чытальні, але...

Адкінуўся, заплюшчыў выкатныя вочы і, не адплюшчваючы ix, дадаў:

— Вельмі ж цяжкая дасталася спадчына i вельмі ж неспрыяльны цяпер час!

— А па-другое, мітынгаваць, разбураць старое нашмат лягчэй, чым ладзіць новае i талковае?! — пажартаваў Васілевіч.

Ландар не адказаў. Пасядзеў моўчкі хвіліну і, не вытрываўшы холаду (а можа, i не толькі яго), падняўся і, здаецца, узбуджана захадзіў па кабінеце.

— Скажыце, калі ласка, шчыра: вы кантактуеце з вашым, беларускім, падполлем? — нечакана запытаў пра тое, пра што яны абодва зусім не чакалі.

— Не,— паспешна адказаў Васілевіч.— Мы стрымліваем дадзенае вам слова.

— На жаль...— уздыхнуў Ландар, паціраючы шыю.

Яны вырачылі вочы: што такое? Як усё гэта зразумець?

Ландар запыніўся каля карты ў паўзмроку i, не паварочваючыся, спакойна загаварыў далей:

— Пасля таго калі на пачатку студзеня ВЦВК рашыў ужыць суровыя меры супраць тых партый, што хочуць замахнуцца на дзяржаўную ўладу, у нас тут, як кажуць, развязаліся рукі. Мы маглі б вылавіць увесь падпольны Выканком Савета ці, як вы называеце, Рады Усебеларускага кангрэса, аб'явіць яго контррэвалюцыйным i строга судзіць. Але мы не кінуліся з расправаю. Мы зняволілі толькі верхаводаў Цэнтральнай беларускай вайсковай рады i Лашковіча, якія, па нашых звестках, заключылі тайны саюз з Доўбар-Мусніцкім, прадалі яму i нашы, i вашы інтарэсы, рыхтавалі тут, у Мінску, узброенае паўстанне супраць нас. Астатніх вашых мы не зачапілі. Далі час паразважыць, адмовіцца ад сваіх экстрэмісцкіх задум i пачаць супрацоўнічаць з Савецкай уладаю.

Ландар на хвіліну замаўчаў, а пасля прадоўжыў:

— Вы ўсе, у тым ліку i сацыялісты, балюча перажываеце разгон вашага снежаньскага з'езда. Не толькi правы Баравік, але i левы Жылуновіч пратэставаў супраць нас на Трэцім Усерасійскім з'ездзе, абвінавачваў Мяснікова i мяне, Савецкую ўладу ва ўзурпатарстве, глухаце да нацыянальных пачуццяў беларускага народа. Але найлепшы лекар — час. Жылуновіч, Чарвякоў i іншыя петраградскія беларусы хутка перапакутавалі сваю крыўду, не адцураліся ад Савецкай улады. I яна адказала сваім жэстам. Як бачыце, СНК РСФСР спецыяльным дзкрэтам утварыў Беларускі нацыянальны камісарыят на чале з Чарвяковым, дае яму немалыя функцыі — гэта зпачыць цэнтр павышае ўвагу да вас, беларусаў. Я пакуль што не ведаю добра, у што выльецца гэтая ўвага, але бачу ясна: пра вас думае Ленін, вамі займаецца Сталін...

Ландар пацепнуў плячыма ад холаду, азірнуўся — яны слухалі ўважліва: i гэты ж Ландар дагэтуль не гаварыў з імі пра такое цярпліва. Убачыўшы іхнюю цікаўнасць, гаспадар пакоя вярнуўся з паўзмроку да асветленага стала, спыніўся насупраць i паклаў азяблыя рукі на спінку высокага крэсла.

— Мы знаем: вы, таварышы Васілевіч i Нямкевіч, лаяльныя да нас,— сказаў, пільна пазіраючы ім абодвум у вочы.— Але вось іншыя вашыя — не... Хутка падышоў да свайго стала, узяў лісток, падаў ім, а сам вярнуўся на ранейшае месца.— Вось доказ, што той-сёй пайшоў у падполле i рыхтуе нам удар у спіну...

Сямён i Алесь пачалі чытаць папісанае на рускай мове:

«Постановление Совета Съезда.

Обсудив вопрос о положении 1-го Всебелорусского Съезда и Совета Съезда, Совет на закрытом своем заседании 18-го декабря 1917 года постановил: 1) Считать 1-й Всебелорусский Съезд насильственно разогнанным. 2) Совет Съезда признать исполнительным органом Съезда, на обязанности которого лежит проведение в жизнь всех решений и постановлений Съезда. 3) Пополнить Совет Съезда делегатами от землячеств и других групп, делегировавших своих представителей со Съезда в Совет и предоставить право отвода, отзыва и кооптации. 4) Областной Комитет при Всероссийском Совете Крестьянских Депутатов, Московская исполнительная комиссия, Великая Белорусская Рада, Временное краевое бюро и т. п. организации немедленно прекращают свое существование и передают все свои дела и принадлежащее имущество в распоряжение Совета. 5) Центральная Войсковая Рада существует как подчиненный орган Совету Съезда. 6) 2-й Всебелорусский Съезд созывается в самый кратчайший срок. 7) В целях увеличения авторитетности Совета и преемственности работ президиумом Совета должен быть президиум Совета, пополненный одним товарищем председателем и двумя секретарями».

I Васілевіч, i Нямкевіч аж застылі ад узрушэння: сапраўды Баравік i іншыя ўжо змагаюцца супраць Саўнаркома Заходняй вобласці.