Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Ліст з Петраграда. Ад Кужэльнага. Ён піша, што яны, «шчырыя беларусы», правялі ў цырку «Мадэрн» вялікі мітынг. На ім было звыш паўтары тысячы нашых землякоў — рабочых i салдатаў. На гэтым мітынгу яны вылучылі ідэю вызвалення роднага кута ад германскіх акупантаў i яго нацыянальнага самавызначэння. Ix цёпла падтрымалі. Адразу пасля мітынгу, паведамляе Кужэльны, 50 чалавек уступілі ў Беларускую сацыялістычную грамаду. Кужэльны паслаў звестку пра гэта ва ўсе расійскія гарады, дзе цяпер шмат беларусаў [⁹], а таксама вось піша i нам, заклікае, каб мы тэрмінова адрадзілі тут грамаду i ўтварылі яе Мінскі камітэт...

— Дык —што?! — усміхнуўся Муха, які i ліст чытаў, i заадно добра чуў, што гаварыў ён.— Хочаш як былы грамадовец трапіць у лідэры?

— Лідэрам можам абраць i цябе...— не зважаючы на кпін, адказаў ён.— Цяпер галоўнае не тое, каму быць лідэрам. Галоўнае — сапраўды тэрмінова сабраць нашых сяброў: i былых членаў грамады, i тых, хто не быў ні ў якіх партыях, адрадзіць нашу партыю i пачаць рабіць штосьці дзелавое... Усе ўжо тут аб'ядналіся ў свае партыі, вылучылі праграмы i рэкламуюць ix, а мы, мясцовыя, чагосьці ўсё марудзім, топчамся на адным месцы...

— Што ж, ты маеш рацыю...— ужо без насмешкі прамовіў Муха, аддаючы яму канверт.—Дык давай, дзялуй! Як былы член, давай, кідай кліч! Як, Алесь? — зірнуў на худога, з вялікімі залысінамі Нямкевіча.— Падтрымаем?

— Ды трэба,— нешматслоўна адказаў той.

— На калі клічаш? — запытаў Муха ў Васілевіча.

— Давайце заўтра збяромся,— адказаў задаволена ён.— Адновімся, пагаворым пра праграму, выберам камітэт.

— Давай,— згадзіўся, а заадно i натхніў Муха.— Сапраўды, час варушыцца, змагацца за сваё...

4.

Праз дзень Васілевіча, Муху, Шуляка, Белякову i Нямкевіча — тых, хто ўвайшоў у Мінскі камітэт БСГ — нечакана паклікаў да сябе пан Скураны.

Пад вечар яны i падышлі да яго палаца на паўднёва-заходняй гарадской ускраіне. Гэты палац быў звычайны цагляны дом на два паверхі, толькі пасярод яго выпіраў незвычайны — высокі, таксама на два паверхі, на чатырох круглых калонах, з востраю стрэшкаю выступ-фасад. Па абодва бакі фасада было па шэсць акон: тры — на першым паверсе, тры — на другім.

Палац быў абгароджаны высокімі цаглянымі слупамі, наверсе якіх былі цэментовыя шары, i жалезным, зверху завостраным частаколам; уздоўж вуліцы за гэтаю агароджаю высіліся старыя ліпы — цяпер, у слоту, голыя, чорныя, сумныя.

Дзверы ім адчыніў пакаёвы. Пажылы, лысы дзядзька амаль у вясковым уборы — у хромавых ботах, чорным паўгаліфэ, белай вышыванай кашулі, падперазаны поясам.

— Добры дзень, спадары,— павітаў ix па-беларуску, памог распрануцца, павесіў іхнія паліто ў дубовую шафу, умураваную ў сцяну. Пасля запрасіў падняцца на другі паверх.

Яны — ведама ж, усе сялянскія дзеці — трохі камлюкавата рушылі па доўгім зялёным панскім ходніку, прыціснутым па краях да выгібаў лесвіцы бліскучай меднай выгінастай стужкай. Ішлі i разглядалі на сценах шматлікія сапраўдныя карціны, а таксама i рэпрадукцыі з ix. Лічы, усё было работаю даўнейшых тутэйшых мастакоў альбо жывапісам замежных творцаў на матывы гісторыі Вялікага княства Літоўскага, партрэты яго вядомых людзей.

На другім паверсе яны мінулі, мусіць, гасцёўню, а пасля — вялікую залу i трапілі ў даволі прасторны пакой, складзены з тоўстых пачышчаных, а пасля памазаных лакам сасновых круглякоў, з падлогаю i са столлю з шырокіх дошак, з бэлькамі, з масіўным стаяком, наперадзе якога красаваўся высот, ледзь не ў рост чалавека, спрытна выкладзены з чырвона-рудой цэглы камін. На сподзе яго была клетка з жалезных дратоў, a ў ёй гарэлі, аж гулі, невялікія паленцы. Паблізу каміна, у драўлянай скрыначцы, ляжалі паленцы ў запас — асінавыя, сухія, спрытненькія, адно да аднаго. Тут жа, каля скрыначкі, стаяў гаспадар з доўгімі абцугамі — падпраўляць паленцы i вуголле ў палаючай клетцы. Як i пакаёвы, сёння i гаспадар апрануўся па-вясковаму. Быў у ботах, вышыванай кашулі, падперазаны прыгожым поясам з файнымі кутасікамі на канцах.

Скураны шустра павесіў на высакаватую вешалку абцугі і, лагодна ўсміхаючыся, пайшоў ім насустрач, кожнаму ўчэпіста зазіраючы ў вочы. Пасля, калі таксама прысеў, пільна агледзеў кожнага па чарзе. Нібы зазіраў у душу. Перакінуўся словам-другім пра надвор'е, пра настрой, а пасля запытаў з жартам:

— Дык што, э-э, спадары, рэвалюцыя ўляглася?

Хітры Муха, ведаючы гаспадароў кансерватызм, падтакнуў:

— Уляглася, дзядзька Рыгор. I ўдала, хораша.

Скураны паблажліва ўсміхнуўся i ўталопіў позірк у Васілевіча, ведаючы таго эмацыянальны i нецярплівы характар.

— I вы, грамадоўскі лідэр, так лічыце? — запытаў.

— Не,— шчыра прызнаўся той,— Я лічу: пакуль што адбылася толькі змена каравула... Вялікіх пераўтварэнняў яшчэ няма...

— Але ж вы, э-э, у сваёй расклеенай па горадзе заяве ўхвалілі Часовы ўрад...

— А хто выступіў супраць яго? — адпарыраваў Васілевіч.

У гэтую хвіліну адчыніліся дзверы — у пакой зайшоў хлапчук-падлетак. Таксама, як i гаспадар ды яго пакаёвы, у боціках i белай вышыванай кашулі. Убачыў ix, сумеўся.

— Ну што, Янка? — запытаў яго Скураны.

— Выбачайце,— зусім нечакана для ўсіх загаварыў па-беларуску маладзенькі госць.— Я хацеў запытаць у цябе, тата: што такое псіхалагічная проза?

— Пазней, э-э, патлумачу, сын,— прамовіў гаспадар.— А цяпер мне трэба, э-э, пагаварыць з дзядзямі...

— Выбачайце,— прамовіў ветлівы хлопчык i выйшаў з пакоя.

[9] З кнігі М. Сташкевіча «Приговор революции». Мн., 1985: на 1.02.1917 года было 1130042 бежанцы з 5 заходніх губерняў. 538 700 тысяч беларусаў пакінулі межы радзімы да вайны.