Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Таварышы! — падняў галаву, акінуў усіх чэпкім позіркам, радуючыся, што слухаюць вельмі ўважліва.— Мы, рэвалюцыянеры, можам радавацца, нават цешыцца слаўнай перамогай, але мы не павінны, не маем права заспакоіцца. Наперадзе ў нас яшчэ вельмі шмат работы. Ужо сёння, ужо вось тут нам трэба заснаваць Мінскі Савет рабочых дэпутатаў, выбраць яго Часовы выканаўчы камітэт. Калі ў Петраградзе лідэрамі Савета сталі меншавікі i эсэры, то тут утварыць, павесці за сабой Савет можам мы. Думаю, няма патрэбы шмат красамоўнічаць пра тое, што гэта можа значыць не толькi для нас, але i для лёсу ўсёй рэвалюцыі...

— Але пачакайце! — з сярэдзіны залы падняўся высокі вусаты мужчына ў чорнай куртцы.— Тут няма модуса прадстаўніцтва... Мясцовыя меншавікі, эсэры, а таксама рабочыя могуць апратэставаць, не прызнаць наш Савет...

— Могуць,— не збянтэжыўся Фрунзе.— Калі мы будзем марудзіць i памыляцца. Але мы, кажу, не маем права лавіць варон. Мы заснуём Савет i пойдзем на заводы, на фабрыкі, у майстэрні — праводзіць сходы i выбіраць дэпутатаў у Савет. Калі ў Савет трапіць шмат нашых таварышаў альбо тых, хто нам спачувае, то, паўтараю, мы тут будзем мець наш народны орган... Старшынёй Часовага выканаўчага камітэта я раю выбраць Барыса Позерна — члена РСДРП з 1902 года, вопытнага рэвалюцыянера, аўтарытэтнага тут земскага службоўца...

— Усё ж рызыкоўна гэта! — падняўся незнаемы прысадзісты вайсковец у канцы залы.— Варта было б параіцца з лідэрамі эсэраў i меншавікоў.

— Рызыкоўна было, таварыш, i раззбройваць нашымі сіламі паліцыю,— адказаў Фрунзе.— Але Мінск ухваліў нас, a ўлады мусілі згадзіцца. Тое ж i тут. Будзем рабіць усё хутка, шчыра, пераканаўча — рабочыя пойдуць за намі. Калі ж, паўтару, пачнём вычэкваць, траціць час на ўзгадненні — упусцім спрыяльны момант...

Пасля выступілі некаторыя партыйцы i беспартыйныя з залы. Шмат хто з ix быў супраць таго, каб ужо на гэтым сходзе ўтварыць Савет. «Нас, бальшавікоў,— гаварылі яны,— папракнуць ва узурпацыі». Мяснікоў, Магілеўскі, Крывашэін страсна i палымяна даказвалі, што небяспечна спазніцца хоць на адзін дзень, трэба ўжо сёння аб'явіць Мінску, што «фармуецца яго народны орган».

Калі прагаласавалі, то большая палова прысутных была за тое, каб гэты агульны бальшавіцкі сход лічыць i ўстаноўчым сходам Мінскага Савета i каб тут жа выбраць яго Часовы выканаўчы камітэт. На пасаду старшыні вылучылі Позерна, яго намеснікамі — Любімава, Фрунзе, членамі камітэта — Магілеўскага, Крывашэіна i іншых.

Калі той-сёй з Часовага выканкома пайшоў на заводы праводзіць сходы i выбіраць дэпутатаў у Савет, каб ужо заўтра ж правесці першае пленарнае пасяджэнне Савета[⁷] а той-сёй пачаў ужо дбаць пра першы нумар «Известий Минского Совета рабочих депутатов», Фрунзе ў гэты ж дзень, у чатыры гадзіны вечара адкрыў яшчэ адзін сход — сход служачых i рабочых прадпрыемстваў, падначаленых франтавой арганізацыі Усерасійскага земсаюза. Ён жа выступіў з дакладам «О текущем моменте», тут жа аб'явіў пра нядаўні партыйны сход i пра аб'яўлены на ім Мінскі Савет. Большая палова рабочых i служачых ухвалілі новую ўладу ў горадзе. Пасля гэтага сходу ў горадзе адбылася даволі вялікая маніфестацыя. Да паўтары тысячы рабочых майстэрань i фабрык прайшлі па Захараўскай вуліцы з чырвонымі сцягамі i рэвалюцыйнымі воклічамі. Як i задумалі загадзя, маніфестацыю ахоўвалі дружыннікі.

Пад вечар Фрунзе рушыў да губеранскай земскай управы.

У цагляны трохпавярховы, з вузкімі, але прыгожа аздобленымі вокнамі будынак, каля паўкруглага ўвахода ў які вісела белая паперына з надпісам «Гражданский комендант города Минска», яму перагарадзіў дарогу вінтоўкаю пажылы вусаты салдат.

— Нядаўна, дружа, у Мінску ўтварыўся Савет рабочых дэпутатаў,— спакойна сказаў яму Фрунзе.— Ён даверыў нам уручыць пану каменданту пастановы i рашэнні. Так што прашу прапусціць нас.

Салдат, з павагай акінуўшы позіркам яго афіцэрскую форму, а таксама i дружыннікаў — саліднага Клёнава, маладых шпаркіх Шломскага i Гердта ў чорных скураных куртках i пры чырвоных павязках, Соню ў чорным паліто i берэце, падняў вінтоўку i адступіў.

Яны гуртам увайшлі, падняліся па шырокай, з рудымі парэнчамі лесвіцы на другі паверх i па доўгім калідоры наблізіліся да шырокіх, на дзве палавіны, філянговых дзвярэй з шыльдачкаю, на якой было напісана гаспадарова прозвішча.

У прыёмным пакоі нікога не было. Нa стале красавалася масіўная чорная пішучая машынка, ляжаў стос паперы. Фрунзе адчыніў адны, другія дзверы ў іншы, начальніцкі, кабінет i зайшоў туды — у прасторны, абабіты па падаконніку паркетнаю жоўтаю дошчачкаю, а вышэй паклеены прыгожымі, пад дрэва, шпалерамі пакой. У канцы яго, за шырокім сталом з мноствам пісьмовых прыбораў, з тэлефонам сядзеў знаёмы Самойленка. У акулярах. Угнуўшыся, штосьці пісаў. Над ім на сцяне святлелася вялізная пляміна — яшчэ нядаўна там, канечне ж, вісеў партрэт Мікалая Другога.

Самойленка падняў галаву i зняў акуляры.

Фрунзе павітаўся. Пачціва. Самойленка адказаў стрымана, зірнуў стомлена і з незадавальненнем. Махнуў рукой: садзіцеся.

— Пан камендант,— адразу афіцыйна загаварыў Фрунзе.— Сёння, як вы ўжо, мусіць, ведаеце, у Мінску ўтварыўся Савет рабочых дэпутатаў, выбраны яго Часовы выканком. Яго старшыня — земскі служачы Барыс Позерн, адзін з яго таварышаў — я, ваш слуга... I яшчэ. Мяне параілі на пасаду часовага начальніка гарадской міліцыі. Вось,— падаў,— спецыяльна для вас падрыхтаваныя паперы, падпісаныя Позернам...

Самойленка ўзяў, начапіў акуляры, апусціў галаву i ўважліва паглядзеў на паперыну ад новага для яго органа. Зморшчыў лоб i чамусьці пачаў мацаць, круціць кончык кірпатага носа.

— Ліхаманкавую дзейнасць разгарнулі вы тут...— здаецца, без ніякай радасці прамовіў ён.

Прачытаў, ухмыльнуўся:

— Калі члены Часовага выканкома Савета, як мне сказалі, усе бальшавікі, то i вы, выходзіць, бальшавік?

— Для вас гэта вялікі сюрпрыз? — усміхнуўся Фрунзе.

— Сюрпрыз,— адказаў той.— Але яшчэ большы сюрпрыз будзе для пана Шчэпкіна, які ад вас у захапленні...

— Я а с а б і с т а спадабаўся пану Шчэпкіну,— i жартам, i ўсур'ёз сказаў Фрунзе.— А вось, як вы самі ўбачылі, тысячам, дзесяткам тысяч мінчукоў спадабалася н а ш а п а р т ы я...

— Сапраўды, вы досыць спрытна абскакалі тут, як вы называеце, меншавікоў i эсэраў. Прызнацца, здзіўляюся, як гэта яны мірацца, што якраз вы i пад сваёй эгідаю ўтварылі тут Савет...

— Па-першае, яны бачаць, што і мы тут не слабачкі, а па-другое, мы будзем супрацоўнічаць,— прамовіў Фрунзе, хочучы не толькі адказаць, але заадно i выбіць з Самойленкі намер гуляць на іхніх спрэчках. Па-трэцяе, у склад Савета, у выканком на днях выберуць i іхніх людзей.

— I дзе вы рашылі размяшчацца?

— Адны раяць размясціцца ў губернатарскім доме, іншыя адгаворваюць[⁸]. Рашылі пакуль што быць на Петраградскай...— перавёў гутарку: — Вось i ўся даведка, пан Самойленка. Цяпер слова за вамі.

— Ёсць адзін нюанс, пан Міхайлаў...— ухмыльнуўся той.— Мы тут, у Грамадскім камітэце, ужо гаварылі пра міліцыю i яе начальніка. Я асабіста званіў лідэрам меншавікоў i эсэраў Пайкесу i Шумскаму, раіўся з імі пра гэта. Яны адказалі: на пасаду начальніка міліцыі падыходзіць ваш калегаземец, мясцовы чалавек, актыўны меншавік Яромін. Ды той адмаўляецца быць «гарадавым рэвалюцыі»...

Гэтыя словы іголкаю кальнулі Фрунзе ў сэрца. Яго твар, мусіць, спахмурнеў. Але ён не разгубіўся. Спакойна запытаў:

[7] Першае пленарнае пасяджэнне Мінскага Савета адбылося 5 сакавіка. Паколькі выбары дэпутатаў яшчэ не закончыліся, Савет прадоўжыў паўнамоцтвы Часовага выканаўчага камітэта, уключыўшы ў яго склад прадстаўнікоў меншавікоў i Бунда. Да 6 сакавіка адбыліся выбары салдацкіх дэпутатаў. У гэты ж дзень на сумесным пасяджэнні стварылі адзіны Савет рабочых i салдацкіх дэпутатаў. 8 сакавіка Мінскі Савет сабраўся як вышэйназваны орган. На пасяджэнні выбралі Выканаўчы камітэт у складзе 22 чалавек. На гэтым працэс фарміравання Савета рабочых i салдацкіх дэпутатаў у Мінску завяршыўся.

[8] Пра гэта I. Любімаў ва ўспамінах «Февраль на Западном фронте и Минский Совдеп» пісаў: «Революционности боялись в особенности бундовцы, им казалось, что после каждого резкого шага непременно должен последовать еврейский погром. Из-за этой же излишней боязни и шатания некоторых руководителей Минский Совет так и не занял губернаторского дома».