Гамана змоўкла, калі ўвайшоў незнаёмы камісар. Ён павітаўся з кожным за руку, а ўбачыўшы старога Рамана, доўга не выпускаў яго далонь.
— Сын прасіў кланяцца вам, таварыш Салавей.
— Як ён хаця там?
— Герой, сапраўдны герой. Разграміў адно за адным два бандыцкія паўстанні.
— Порсткі вельмі ж,— не то з пахвалой, не то з дакорам сказаў Раман.— Баюся, ці зносіць ён сваю галаву?
— Разумная галава, бацька, не прападзе нідзе,— супакоіў Найман і абняў старога за плечы.
Да іх падышлі Ляўкоў і Лявон Адзінец. Яны прывіталіся з Барысам, як даўнія прыяцелі.
— На вуліцы не пазнаў бы цябе,— аглядаючы зграбную падцягнутую постаць старшыні ЧК, сказаў Ляўкоў.— Ну што будзем рабіць з гэтымі бандзюкамі?
— Колькі вы іх перанялі?
— У Глінішчы дваццаць пяць чалавек ды ноччу яшчэ шасцёх на хутары з канюшыны павыпорвалі.
І стары Ермаліцкі з імі. Два наганы трымаў напагатове, але стрэліць не паспеў. Шкода толькі, сынок яго, Казік, сабака кручаны, як у ваду кануў. А па ім асіна даўно плача. Ён самы вараціла.
— Калі вараціла, значыць, звязаны з контррэвалюцыйным паўстанскім цэнтрам.
— Выходзіць, так. Хоць як яны ні пнуцца, а толку мала. Зямлю аддаваць не хочуць, дык няхай параць у ёй косці.
Пасля паўдня каля воласці на ўзгорку паставілі стол і доўгую лаву. Погаласка, што будуць судзіць бандытаў, абляцела Карпілаўку, Рудню, Кавалі і Лаўстыкі. Людзі кідалі работу і спяшаліся да рэўкома. Яны шчыльна станавіліся паўкругам, расказвалі пра ўчарашняе, пра тое, як старыя і малыя хаваліся ў гумны і ў ямы з-пад бульбы, каб часам не чырканула дурная куля. А старая Тэкля забілася пад печ і закрылася засланкаю, а вылезла — дачка як залямантуе: «Чорт! Чорт!» —ды ходу з хаты. Такі ўжо чалавек: толькі міне бяда, ён ужо і смяяцца здатны. Успаміналі, як Мануйла Кавалевіч з дубальтоўкі забіў бандыцкага атамана.
Пад нагамі круціліся дзеці. Большыя паўзлазілі на паркан, паўздзіраліся на прысады, каб лепей было чутно і відно.
— Вядуць, вядуць! — як галчаняты, закрычалі яны.
Усе павярнуліся і прыціхлі. Па пясчанай вуліцы чырвонаармейцы з вінтоўкамі наперавес вялі звязаных бандытаў. Большасць, без шапак, расхлістаныя, у падраных кашулях і фрэнчах, з плямамі засохлай гліны на штанах і ботах, ішлі нехаця і панура. Спалатнелыя твары здаваліся шэрымі, а вочы глядзелі долу. Былі маладыя сытыя шляхцюкі і мужчыны ў гадах, з густой шчэццю на тварах. Былі знаёмыя, з недалёкіх засценкаў, і нейкія нетутэйшыя, рудыя, васпаватыя, з ацесляватымі тварамі, і чорныя, як цыганы. Вочы зіркалі затраўлена. Паперадзе з вялікім пісталетам у руцэ ішоў бабруйскі камісар у расшпіленай скуранцы. Боты запыленыя, рудаватыя валасы выбіліся з-пад шапкі і прыліплі да змакрэлага лба.
Як толькі бандытаў узвялі на ўзгорак, натоўп падаўся назад. Найман падышоў да стала і неяк па-свойску ціха загаварыў:
— Таварышы, перад намі трыццаць адзін бандыт. Гэта не проста рабаўнікі, што забіраюць з клеці муку або сала з кубельца. Яны хацелі адабраць у нас свабоду, заваяваную рэвалюцыяй, адабраць зямлю, асіраціць дзяцей, жонак пакінуць удовамі. Калі б ім хоць на дзень удалося захапіць воласць, яны б зрабілі тое, што ў Лучыцах і Капаткевічах,— стралялі б і вешалі камуністаў, палілі б іх хаты. Усе кулацкія банды выконваюць загады контррэвалюцыйнага цэнтра. А ён падняў мяцеж у Гомелі, кулацкі бунт у Чарнігаўскай губерні, ашукаў полк, які павінен быў затрымаць банды Пятлюры. Чырвоная Армія разграміла мяцежнікаў і бандытаў. З імі геройскі змагаўся ваш зямляк Аляксандр Раманавіч Салавей. А вашы партызаны разграмілі і гэтую банду. Плышэўскага правільна асудзіў таварыш Мануйла Кавалевіч, а Казіміра Ермаліцкага з-пад зямлі дастанем і аддадзім вам на суд. Цяпер што будзем рабіць з гэтымі?
— Судзіць гадаў! — адказалі галасы.
— Які там суд? Асіна па іх даўно плача,— закрычаў Цярэшка.
— Каго выбераце ў суддзі? — запытаў Наймай.
— Лявона!
— Параску!
— Якава Гошку! — закрычалі ў натоўпе.
— Давяраеце ім?
— Давяраем! — адказаў натоўп.
Суддзі паселі на лаўку. Усе сціхлі. Чакалі, што скажуць падсудныя. Лявон Адзінец у кожнага пытаў прозвішча і імя, адкуль родам і колькі гадоў. У адказ чуліся знаёмыя прозвішчы: Перагуд, Гатальскі, Гавароўскі, Вінярскі і назвы засценкаў — Мёдухаў, Беркаў, Харомнае, Сераброн. Наперад выйшаў Андрэй Ермаліцкі. Глянуў з-пад навіслых броваў белымі, як у варанай плоткі, вачамі.
— Людцы добрыя, хіба ж вы мяне не ведаеце? Я ж і мухі, колькі жыву, не пакрыўдзіў. Памагаў чым мог. А камісары з торбаю ў белы свет захацелі пусціць, зямлю апісалі, тры каровы ў сваю камунію залыгалі. Дык от самастаяцельныя хадзяевы і выправіліся ў воласць, каб якога парадку дабіцца, а па нас страляць ушчалі. Ішлі ціха, мірна, а раз смаляць з дубальтовак, адбівацца трэба. Ну і таго... гэтага, от так тая неразбярыха і налучылася. Ніякія мы не бандзіты, бронь божа. Пагаварыць з Максімам Архіпавічам ішлі.
Не вытрывала Параска.