Вершалінскі рай: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Аднак імкненняў пралетарыяту сяляне Гродзеншчыны тады яшчэ не разумелі, і кожны, хто выступаў супроць улады, уяўляўся для іх злачынцай, асабістым ворагам, а гарадскі люд без зямлі — галадранцамі, якія не вартыя нават добрага слова. Новыя тэрміны «сацыяліст» і «аратар» на вёсцы абазначалі тое самае, што антыхрыст. Фанатычная багамолка Піліпіха з Празнікаў, пачуўшы стрэлы карацеляў у Крынках ці Гарадку, біла паклоны ў бок царквы ў Востраве, палымяна хрысцілася ды горача маліла бога:

— Госпадзі, спасіцель наш адзіны, пан наш усясільны, калі, ну, калі ж ты ўрэшце забароніш гэтую свабоду і пакараеш злыдняў цацалістаў?!.

У сяле панаваў непахісны аўтарытэт бацюшкі і цара далей. У цэрквах і касцёлах пракліналі забойцаў, братам Голубам жадалі смажыцца на самым дне пекла і маліліся за ўпакой душы слаўнага «грамавержца ў гідру рэвалюцыі» палкоўніка Зубава.

З паперці і амвонаў зачытвалі зварот вышэйшага духавенства:

«...Захаваць і абараніць царскую ўладу памазаніка божага, не даць на папранне ворагам — сацыялістам і бунтарам, безупынна маліць бога, бо толькі цэрква і касцёл — месцы, дзе аб'яднаюцца бедныя і багатыя, пан і слуга, дзе ўсе знойдуць падтрымку...»

Калі жандармерыя прыехала ў Грыбоўшчыну забіраць Голуба з жонкай, людзі збегліся і глядзелі на арышт, як збягаліся калісьці, мабыць, не без страху, але і са зларадным здавальненнем, на аўтадафэ ў часы святой інквізіцыі. Старога Якуба і яго Настусю нават мала хто і пашкадаваў.

Хутка расправіліся і з «Крынкаўскай рэспублікай». Яе важакоў каго расстралялі, каго ў кайданах павезлі ў губернскую турму, каб адтуль выслаць этапам у халодную і далёкую Сібір.

За гэты час увішны Паўтарак увайшоў у сілу, і ні прыставы, ні жандармерыя, ні сотні гродзенскіх казакоў не маглі цяпер яму даць рады. Хітры бандыт адчуваў небяспеку, бы звер. Лясоў і балот на Гродзеншчыне тады хапала. Шайка выслізгавала ад пагоні і знікала ў гушчары ці крэкаці, каб потым з'явіцца ўжо там, дзе найменш яе чакалі.

Страшная здань бандыта вісела над халупамі, як злы дух. Марыся Русель станавіла на калені сваіх дачок, рана і ўвечары прымушала іх паўтараць за сабой малітву:

— Усемагутны божа, айцец любімы, які свайго сына не пашкадаваў паслаць на зямныя мэнкі, каб ратаваць нас, грэшных, і даў сілу Давіду пакараць Галіафа! Даруй ты ўжэ грахі нашыя, зрабі нарэшце гэтак, каб злыдзень Паўтарак свету не бачыў!.. Няхай паадсыхаюць у гэтаго нехрыста паганыя рукі, якімі нас мэнчыць, хай паадвальваюццо яго ногі, што па зямлі носяць!

Толькі малітвы не дапамагалі.

I людзі зносілі пакорна бандытам выкуп. Паілі гарэлкай. Не выпускалі з сяла дачок. А прызвычаенне да банды паступова стала гэтак закаранелым, што ў Грыбоўшчыне пра яе гаварылі між іншым, як у апісанай сцэне ля плота, калі сур'ёзны Галамбоўскі ўпамянуў пра шкляное вока настаўніка царкоўнапрыходскай школы.

Раздзел другі

У свой час вярнуліся з войска і браты Клімовічы.

Максім у арміі даслужыўся чына, яго адразу ўзялі ў гродзенскую жандармерыю. Толькі паслужыў у ёй нядоўга. Страляючы ў палкоўніка Зубава, старэйшы Голуб куляй зваліў на Саборнай плошчы і Максіма.

Пагараваўшы, стары Лаўрэн малодшаму Альяшу выбраў працавітую і ціхую нявесту і неўзабаве памёр.

Асірацелая Юзэфіна ўспомніла, кім была да замужжа, вывалакла з куфра іконку маці божай з Чэнстаховы і цэлыя дні па-польску малілася — прасіла бога дараваць ёй здраду. Яе ж Альяш ажаніўся, стаў гаспадарыць на сваім і братавым надзелах, а дзеці на вёсцы таксама і яго пачалі зваць дзядзькам.

Альяш гарэлкі не браў і ў рот, не цягнула яго і да людзей, чалавекам быў нелюдзімым. Толькі і дома карысці з яго многа не мелі. Дзяцей ён не любіў, з жонкай жыў кепска — яна сварылася з-за кніжак.

У салдатах Альяш служыў дзеншчыком у афіцэра і навучыўся чытаць, Цяпер ён кожную нядзелю заглядваў у царкоўныя фаліянты.

Альяш ведаў напэўна: брата Максіма загубілі гарадскія «аратары» і «бунтары». Усё новае, паводле Альяша, было параджэннем сатаны, д'ябла, і ўпартаму селяніну захацелася чорным сілам стаць папярок. Абмежаваны дзядзька старажытныя тэксты ўспрыняў слова ў слова, паверыў ім па-мужыцку — грунтоўна, раз і назаўсёды.

У бабак і сялян, што «святога пісання» чытаць не маглі, Альяш паступова пачаў выклікаць пашану, з-за чаго Юззфіну аж распірала ад гонару. Не даючы сказаць нявестцы і слова, старая стала сына падхвальваць. Неўзабаве нелюдзімы яе сын і стварыў славутую легенду, з якой і пачалася ўся яго дзейнасць як прарока.

Альяш стаў людзям апавядаць, што, калі ён пасвіў коней, раптам яго асляпіла незямное святло, на небе з'явілася багародзіца ды аб'явіла, што бог даручае яму пабудаваць на тым: пагорку, дзе яго маці нарадзіла, царкву.

Яшчэ багародзіца бытта сказала Альяшу, што тое месца будзе святым, а ён стане прарокам-цудатворцам.

Калі развіднела, на дрэве вісела іконка маці божай з Чэнстаховы. Альяш спалохаўся, іконку з гарачкі закапаў, але ў наступны дзень яна бытта зноў апынулася на той самай галіне.

Гэткія байкі тады былі надта распаўсюджаныя.

Страшаўскі Клемус на поўным сур'ёзе нам апавядаў — калі ён пасвіў валоў, раптам заныла ў яго спіна, засвярбелі ступакі. Праз хвіліну перад ім адкрылася зямля, і ў яме з агнём ён убачыў капец золата.

Не звяртаючы ўвагі на жар вуголляў, дзядзька пачаў выграбаць золата сабе ў прыпол, але яму ўсё здавалася мала. Ён дацягнуў да ракавога моманту — вяртаўся аднекуль чорт, праспяваў пеўнем, і багацце знікла.

— Во, сляды ад агню, бачыш?— паказаў ён мне свае закарэлыя рукі з белымі плямкамі, дзе прамяністымі зборачкамі нарасла маладая скура. — Эх, каб паспеў да таго, халернаго, пеўня золато тое вынесці наверх, хібо ж я такі цяпер быў бы, сынок?..

Мне і сёння дзядзьку шкода. Самаашуканства, мусіць, было такое моцнае, што і рукі ў чалавека пакрыліся пухірамі.

Яшчэ Клемус упарта і падрабязна расказваў, як перад ім з'явіўся пан Езус ды аб'явіў яго святым. Некалькі пакаленняў страшаўскіх дзяцей ведала на памяць, што сказаў Сцяпанаваму бацьку Хрыстос і дзе здарыўся цуд...