Пры немцах каля капліцы ўжо не было ранейшых кірмашоў, не прадавалі ні ружовых пернікаў, ні доўгіх цукерак з кутасамі. А народу збіралася шмат. Адны — каб памаліцца за душу «убиенного раба божия», другія — набраць святой вады ад ліхаманкі ці ўроку, іншыя — пабачыцца з братам ці сватам, пагаварыць з кумам, якога даўно не сустракаў. А маладыя, як казалі вясковыя бабулькі,— каб пакруціць хвастамі.
Апошні час да капліцы хадзілі «недавяркі» і «кааператыўшчыкі», лузалі гарбузікі, смяяліся, пілі свянцоную вадзічку і бадзяліся па лесе.
У гушчар ляснымі сцежкамі прыходзілі Салавей з Ляўковым, Пракоп Малаковіч з Лявонам Адзінцом. Вакол іх лажыліся на траву хлопцы з Каткі і Зубарэвіч, Пікавы і Завалёнаў. Для прыклепу ставілі пляшку, раскладалі лусты хлеба з салам, каб часам які-небудзь Каленік не расшалопаў, што і тут сабраліся «рэўкомшчыкі», або калі наскочыць нямецкі афіцэр з патрулямі,— няхай усё выглядае, як у людзей.
Камандзіры ўзводаў расказвалі, хто яшчэ запісаўся ў партызаны, колькі ёсць вінтовак і дубальтовак. Але ўсе ў адзін голас жаліліся, што мала патронаў і пораху.
Хлопцы за пазухі распіхвалі свежанькія лістоўкі, аддрукаваныя ў Смаленскай і ў Бабруйскай друкарнях ці адціснутыя на шапірографе. Збіраліся невялічкімі кампаніямі і разыходзіліся хто куды. У розныя бакі ішлі і рэўкомшчыкі. Начаваць ім на адным месцы не выпадала: Харомнае, дзе Аляксандраў бацька арандаваў зямлю, было гняздом лютых шляхцюкоў, там кожны гатоў быў Раманавага сынка жыўцом падсмажыць на ўласным мезенцы. Таму Аляксандр дзе дняваў, там не начаваў. Толькі Марылька і ведала братаў прыстанак. Прыходзіла часам да яго, прыносіла чыстую кашулю, а калі-нікалі і скварку.
Пад восень разам з Цімохам Валодзькам на кааператыўнай фурманцы Аляксандр паехаў у Бабруйск.
Пропуск яму выдаў валасны стараста Міхал Званковіч і сказаў:
— Тут, браце, усё па форме. Хоць да самога Вільгельма едзь, ні адзін сабака не гаўкне.
І праўда, ехалі як мае быць. Разы са тры спынялі нямецкія патрулі. Гляне каторы на вялікую сінюю пячатку з арлом, ткне назад цупкую карталюшку, буркне: «Fahr!»[10] — і зноў ляскочуць колы па выбоінах і лужынах шляху.
У Бабруйску Цімох паехаў на склад да Ліакумовіча, а Салавей злез каля знаёмай чайной. За сталамі сядзела некалькі вясковых дзядзькоў са сваімі торбамі. Пілі чай гаманкія бабруйскія рамізнікі і мурзаты чыгуначны качагар. З баковачкі зіркнулі прыгожыя чорныя вочы тае самае Розы, якую Аляксандр бачыў і тут і ў кнігарні старога Агала.
Яна спачатку падышла да качагара, паставіла перад ім талерку бульбы з селядцом, потым пачала змятаць крошкі са стала, за якім сядзеў Аляксандр. Яна ледзь прыкметна ўсміхнулася яму і шапнула:
— Каля могілак на Інваліднай вуліцы, у доме чатырнаццаць, спытайце, ці не трэба дровы. Калі пацікавяцца, якія, адкажыце — грабовыя.— А праз хвіліну прынесла дзве шклянкі цыкорыі, сунула ў кішэньку маркі і знікла за шырмачкай.
Аляксандр выпіў абедзве шклянкі горкай цыкорыі, выйшаў з чайной і падаўся ўніз па Скобелеўскай вуліцы. Каля лазні завярнуў на глінішчы і нарэшце выбіўся на вузкую брудную вулачку. Як толькі ён увайшоў у цёмныя сенцы, дзверы з хаты адчыніліся, і Аляксандр адразу пазнаў рудаватую чупрыну Барыса Наймана. Ён стаяў з намыленай шчакою і з брытваю ў руцэ. Аляксандр узрадаваўся яму, як роднаму брату.
— Калі прывёз грабовыя дровы,— садзіся,— паціснуўшы руку, пажартаваў Барыс.— Навіну чуў? У Германіі рэвалюцыя. Так, так, рэвалюцыя. Самая сапраўдная. Вільгельм уцёк некуды за мяжу. Берлін бурліць, дэманстрацыі, мітынгі, створаны саветы, армія развальваецца. А тут генералы трымаюць гэтыя весткі ў сакрэце ад салдат.
Ён рукавом сцёр мыла з недаголенай шчакі і выбег у другі пакой. Адтуль вярнуўся са стосікам лістовак.
— Вось, трымай!
Салавей узяў яшчэ ліпкія сінія лісткі, спісаныя ад рукі нямецкімі літарамі. Зверху ён прачытаў: «Genossen Soldaten!»[11]
— Гэта зварот павятовага камітэта да нямецкіх салдат. Мы віншуем іх з рэвалюцыяй, заклікаем хутчэй вярнуцца дадому і стаць на абарону рэвалюцыйнай Германіі. Тут жа і патрабаванне да камандавання — выканаць умовы дагавору і да кастрычніка месяца вывесці войскі з нашай тэрыторыі. Лістовачка гэтая нам дорага абышлася. Таварыша Балашова ведаеш?
— Як жа не ведаць Паўла Міхайлавіча!
— Схапілі яго ноччу. Сядзіць у крэпасці. І шапірограф на кватэры знайшлі. Мы з ім разам друкавалі. Я панёс адзін пачак сюды, а раніцай хацеў забраць астатняе. Толькі сабраўся, а там ужо, кажуць, у сенцах два немцы сядзяць. Чакаюць, хто прыйдзе. Але не дачакаюцца. Так што забірай і ідзі секчы грабовыя дровы.
— А як жа таварыш Балашоў? Хто навёў на яго? Гэта ж трэба ведаць! — захваляваўся Салавей.
— Павел Міхайлавіч маўчаць умее. А правакатара ці шпіка знойдзем. І судзіць будзем па законах рэвалюцыйнага сумлення.
— Як бы мне пабачыцца з таварышам Ра...— Аляксандр ніяк не мог прывыкнуць даўно знаёмага Равінскага называць іншым прозвішчам.
— З таварышам Раеўскім пакуль што сустракацца небяспечна, табе і яму. Нямецкае камандаванне нібы з ланцуга сарвалася, баіцца, каб ад нашай агітацыі салдаты не паднялі на штыхі сваіх камандзіраў. Палявая жандармерыя скрозь нюхае, як гайня ганчакоў. Але скакаць ім засталося нядоўга. У яшіўні ў Смаленску праходзіла абласная канферэнцыя падпольных арганізацый Літвы і Беларусі. На яе ад нас і ездзіў якраз таварыш Балашоў. Тард створаны краявы падпольны камітэт. Рашэнне такое: гнаць немцаў з нашай тэрыторыі, не дазваляць ім рабаваць сялян і панскія маёнткі. Маладых хлопцаў прызыўнога ўзросту вербаваць у Чырвоную Армію.
— Завербаваць завярбуем, а куды іх дзенем, тых добраахвотнікаў? — перабіў Барыса Салавей.
— Слухай сюды: з Смаленска прысланы спецыяльныя людзі. І ў вас ёсць такі чалавек. Касарычы ведаеш?
— Ды ў мяне палавіна атрада — касарыцкія.
— От і добра. У Касарычы паехаў Косця Пінчук. За каго ён сябе выдае, няважна. З ім звяжыся і пачынай падбіраць надзейных чырвонаармейцаў. А таварыш Пінчук ведае, куды іх і як пераправіць.— Найман устаў з крэсла.— Што рабіць, ты ведаеш. Абстаноўка ясная. У наступны раз прыедзеш, будзеш жаданым госцем. А цяпер знікай. Ідзі за цагельню, а там глінішчамі выбірайся ў горад. Больш нікуды не заходзь і не будзь разявакаю.
Салавей распіхаў лістоўкі за падкладку саматканага суконнага фрэнчыка і за пазуху, развітаўся з Барысам і зарослаю пераспелымі каноплямі мяжою пайшоў у глыбокае глінішча.
Дадому ён ехаў на рагожных кулях з таранамі.
[10] Едзь! (ням.)
[11] Таварышы салдаты! (ням.)