Здані і пачвары Беларусі: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Такім чынам, нават кічова-абрыдлівая рэкляма кандытарскіх вырабаў можа паспрыяць паляпшэньню нораваў у краіне.

Некаторыя зданезнаўцы памылкова адносяць гэтыя істоты да віду гістарычных, але на самой справе яны зьяўляюцца чыста літаратурнымі, хаця й маюць сваіх рэальных прататыпаў - гаўляйтара Беларусі Кубэ й ягоную пакаёўку, таварыша-тэрарыстку Мазайнік. Гісторыя іх драматычнага суіснаваньня зафіксаваная ў сьвядомасьці чытачоў дзякуючы намаганьням пісьменьніка-міфатворцы савецкага пэрыяду Янкі Новака ў рамане «Зэгар спыніўся а дваццацьчацьвертае гадзіне», і таму пераказ інтрыгі не ўваходзіць у задачу гэтае сур'ёзнае навуковае распрацоўкі.

Навукоўцы даўно заўважылі, што істоты, якія дзейнічаюць у будынках, дзе адбываліся рэальныя падзеі іх зямнога жыцьця, няздольныя нанесьці людзям вялікае шкоды. Але калі арэал іх існаваньня зьнішчаецца, здані й пачвары, у тым ліку й літаратурныя, вырываюцца на волю й нясуць у сьвет сваю крыважэрнасьць і пазбаўленую сэнсу гнюснасьць.

Так адбылося з Гаўляйтарам і ягонай Пакаёўкай.

Яны міралюбна й лагодна існавалі ў старасьвецкім менскім будынку па былой Дамініканскай (цяпер - Энгельса) вуліцы, дзе на той час мейсьціўся Саюз пісьменьнікаў БССР. Прыбіральшчыцы, вахцёркі й вартаўнікі даўно прызвычаіліся да таго, што па начох Гаўляйтар і Пакаёўка штораз узнаўлялі кульмінацыйную сцэну сваіх жыцьцяў: Пакаёўка падкладала ў гаўляйтэраў ложак замест сябе гадзіньнікавую бомбу. Але напрыканцы сямідзесятых гістарычны будынак быў разбураны: спатрэбілася пляцоўка для пашырэньня корпуса ЦК КПБ, а для Саюза нісьменьнікаў быў пабудаваны новы дом, куды з усяго спшэнту, што некалі належыў гаўляйтару-нябожчыку, перавезьлі адзін толькі раяль «Бэхштайн». Ня маючы куды падзецца, здані схаваліся ў музычны інструмэнт, і такім чьшам трапілі ў новы будынак.

Адчуваючы настальгічную тугу па Фатэрлянду, гаўляйтар Кубэ пачаў зьяўляцца ў каміннае залі, дзе намаганьнямі мяйсцовых пісьменьнікаў быў зарганізаваны бар-більярдная. Паўпразрысты Гаўляйтар грэўся каля агню ў парадным муньдзіры з усімі мэдалямі, а Пакаёўка гэтым часам майстравала чарговую бомбу. Паколькі прывіды рабіліся збольшага бачнымі апоўначы, калі мяйсцовыя аматары кія ды чаркі напіваліся да паўпрытомнасьці й танчылі на більлярдзе, то ніхто зь іх не зважаў на дзіўнага фацэта ў фашыстоўскім муньдзіры й ягоную сяброўку; да таго ж, здань Кубэ някепска гаварыла па-беларуску.

Так працягвалася даволі доўга, пакуль у бар-більярдную не завітаў аўтар несьмяротнага рамана «Зэгар спыніўся а дваццацьчацьвертае гадзіне», таварыш Янка Новак. Таварыш Новак, пісьменьнік-чэкіст, як і мае быць, напіўся так, што зблытаў мужчынскую прыбіральню з жаночае, дзе ў смуроднай кабінцы засьпеў сваю літаратурную гераіню за майстраваньнем чарговай гадзіньнікавай бомбы. Не разумеючы сутнасьці зьявы, пісьменьнік-чэкіст пачаў заляцацца да зматэрыялізаванага плёну ўласнай фантазыі. Як ні дзіўна, але таварыш Янка Новак меў посьпех; ён і здань забавіліся так, што цалкам забыліся на падрыхтаваную бомбу, якая, згодна з назовам несьмяротнага рамана, выбухнула роўна а дваццацьчацьвертае гадзіне, пашкодзіўшы каналізацыю. Помсьлівы Гаўляйтар, які ня мог дараваць Янку Новаку зламыснай фальсыфікацыі, зацягнуў аблепленага фэкаліямі кантужанага пісьменьніка-чэкіста ў бліжэйшы міліцэйскі пастарунак і, прычапіўшы яму на грудзі Жалезны Крыж, пакінуў пад дзьвярыма, прыхапіўшы з сабой службовае пасьведчаньне таварыша Янкі Новака.

Пісьменьніку-чэкісту выпала доўга тлумачыць, якім чынам і за што ён атрымаў фашыстоўскую ўзнагароду, ня кажучы пра тое, што яму давялося сваім коштам рамантаваць разбураную прыбіральню. А што тычыцца зданяў Гаўляйтара й Пакаёўкі, то яны зьніклі толькі пасьля таго, як раяль «Бэхштайн» і бар-більярдная былі асьвенчаныя сьвятарамі трох хрысьціянскіх канфэсіяў.

А таму япгчэ раз варта нагадаць пісьменьнікам-міфатворцам пра адказнасьць за праўдзівасьць літаратурнага выкладаньня гісторыі Бацькаўшчыны.

Як ужо згадвалася, літаратурныя здані вядуцца ня толькі ў Беларусі, але й па-за яе межамі. Арэал існаваньня вызначаецца беларускім культурніцкім асяродкам, але ён узьнікае ня толькі каля беларускіх школаў, бібліятэкаў ды асьветніцкіх цэнтраў, але і каля магіл беларускіх пісьменьнікаў, якія параскіданыя па ўсім сьвеце - ад мора да мора - а таму здані, якія час ад часу зьяўляюцца ў мейсцах пахаваньняў, ані ў якім разе ня трэба блытаць з могілкавымі, бо яны маюць цалкам іншыя схільнасьці ды ўпадабаньні.

Мясьцінай, сьвятой і жаданай для кожнага сьвядомага беларуса, стаў крымскі курорт Ялта зь Лівадзійскімі могілкамі, дзе пахаваны Максім Багдановіч, вядомы ў культурніцкіх асяродках як Максім Кніжнік. А таму было б дзіўна, калі б у Ялце не зьявілася літаратурная здань славутага паэта.

У апошнія гады ў каляпісьменьніцкіх колах разгарнулася кампанія за перанос труны з прахам Максіма-кніжніка на Бацькаўшчыну. Пазалетась для складаньня каштарыса па эксгумацыі выправілася ў Ялту ініцыятыўная група прыхільнікаў гэтай антыхрысьціянскай акцыі на чале з камэндантам Музэя-кватэры паэта Ё.Б-лядзкім. У першы ж дзень ад вартаўніка, якому беларускі ўрад яшчэ ў даваенныя часы даручыў даглядаць магілу (гадаваць кветкі й падфарбоўваць пяціканцовую зорку на тыпавым помніку для чырвонаармейцаў). Ё.Б-лядзскі пачуў, што неаднаразова ў сьне да вартаўніка прыходзіў Максім Кніжнік і папярэджваў, што калі хто яшчэ хоць раз падфарбуе на ягонай магіле камуністычны сымболь, то вартаўнік страціць ня толькі жыцьцё, але й шмат што іншае. Ё.Б-лядзкі, як праўдзівы католік, ня мог даць веры, што нябожчык можа зьяўляцца пасьля сьмерці, але на ўсялякі выпадак вырашыў спраўдзіць словы вартаўніка. Адшукаўшы магілу, камэндант Музэя-кватэры й ягоная сакратарка ўбачылі, што зорка сапраўды даўно не аднаўлялася, а празь яе абрысы, з-пад аблушчанае фарбы праступае выява Пагоні. Зрабіўшы абмеры магілы, каб вызначыць аб'ём земляных працаў, яны вярнуліся ў гатэль «Арыянда» й залеглі ў ложак. Уначы Ё.Б-лядзкі пачаў задыхацца, а прачнуўшыся, убачыў перад ложкам цень, у якім з жахам пазнаў прывід Максіма-кніжніка. Ё.Б-лядзкі паспрабаваў пабудзіць сакратарку, але паненка спала як забітая. Прывід паэта сувора папярэдзіў камэнданта Музэя-кватэры, каб той не чапаў ягонае магілы, а перад тым, як зьнікнуць, перадаў суразмоўцу сшытак - свой «Эратычны дзёньнік» і загадаў абавязкова яго апублікаваць. Кінуўшы разьвітальны позірк на распранутую паненку, здань Максіма папярэдзіла, што ў Ё.Б-лядзкага ніколі ня будзе эрэкцыі, калі той не выканае волі паэта.

Гэтая гісторыя ня мае заканчэньня - тым больш, што спрэчкі вакол мэтазгоднасьці перазахаваньня й аўтэнтычнасьці «Эратычнага дзёньніка» працягваюцца й дагэтуль, але дакладна вядома адно: Ё.Б-лядзкі й ягоная сакратарка больш ня сьпяць у адным ложку...

Часам здараецца, што, здавалася б, цалкам бяскрыўдныя героі дзіцячае літаратуры, зрабіўшыся зданямі, ператвараюцца ў змрочных маньнякаў-забойцаў. Так здарылася й з героямі любімай шматлікімі пакаленьнямі беларускай дзятвы кніжкі «Палескія рабінзоны».

У Тураўскім раёне Гомельскай вобласьці, вядомай дзікай прыродай, цнатлівымі норавамі жыхароў і моцным радыяктыўным забруджаньнем, адбылася сэрыя загадкавых, жорсткіх забойстваў. Злачынствы былі падобнымі адно да аднаго - бескарысьлівыя й пазбаўленыя здаровага сэнсу.

Відавочна, спраўцамі кожнага разу былі адны і тыя ж людзі. У пушчах Палесься зьнікалі цэлыя турыстычныя групы, ня кажучы ўжо пра аматараў-адзіночак. Празь некаторы час ахвяраў знаходзілі прывязанымі калючым дротам да дрэваў, скалечаныя трупы са сьлядамі жорсткіх і вытанчаных катаваньняў былі затаптаныя ў багну, але сьледчых пракуратуры дзівавала, што й грошы, й дакументы, й турыстычныя прылады заставаліся некранутымі. Зьнікалі адно сякеры, нажы, вяроўкі, штопары, відэльцы, паляўнічыя стрэльбы - усе рэчы, прыдатныя для адмысловых забойстваў ды мудрагелістых катаваньняў. Сьледчыя пракуратуры доўга не маглі даць рады, бо злачынцы нікога не пакідалі жывымі.

Але аднойчы пасьля таго, як у палескіх балотах бясьсьледна зьнікла дэлегацыя МАГАТЭ, на пошукі былі кінутыя вайсковыя падразьдзяленьні. Жаўнеры знайшлі напаўжывога перакладчыка, які перад сьмерцю распавёў наступнае: у начы на іх лягер напалі двое невядомых, па выглядзе - падлеткаў.

Падлеткі зьвязалі дэлегацыю МАГАТЭ элекрадротамі ад вымяральных прыбораў і запатрабавалі прызнацца ў тым, што дэлегаты - шпіёны санацыйнае Польшчы толькі на той падставе, што намёты былі польскае вытворчасьці. Злачынцы лупцавалі дэлегатаў МАГАТЭ доўбнямі, абцягнутымі скурай вожыка й прымушалі паказаць мейсца, дзе закапаныя радыёстанцыя, парашуты й выбуховыя рэчывы. А паколькі ніхто зь небаракаў-навукоўцаў, натуральна, ня мог паказаць гэтага мейсца, падлеткі пачалі забіваць ахвяраў аднаго за адным страшнымі доўбнямі. Пашэнціла аднаму перакладчыку: ён скеміў прызнацца, нібыта ён ёсьць праўдзівым шпіёнам санацыйнае Польшчы, выконвае сакрэтнае даручэньне маршалка Фоха, а шпіёнскі спшэнт закапаны на балотнай высьпе. Падлеткі зьлітаваліся над ім і пакінулі канаць, прывязаным да дрэва калючым дротам. Тым ня меней прачэсваньне лесу вайскоўцамі не дало станоўчых вынікаў.

Такі стан рэчаў існаваў працяглы час, пакуль нарэшце сын пракурора не прызнаўся бацьку, што ва ўсім вінаваты іхні выкладчык беларускае літаратуры, які напачатку навучальнага года наладзіў са сваімі вучнямі сьпірытычны сэанс па выкліканьню ўлюбёных літаратурных вобразаў - Палескіх Рабінзонаў. Сьпірытычны сэанс быў наладжаны пад час экскурсыі ў радыёактыўную пушчу. Перад зьляканымі падлеткамі зьявіліся двое камсамольцаў з рамана Янкі Маўра з доўбнямі, абцягнутымі вожыкавай скурай. Напалоханыя дзеці й настаўнік кінуліся наўцёкі, а новаствораныя літаратурныя пачвары заняліся сваёй звыклай, вызначанай сюжэтам справай - пошукамі й ліквідацыяй шпіёнаў і дывэрсантаў.

Высьветліўшы акалічнасьці гэтае справы, пракурор выклікаў дэзактыватараў, і яны дэматэрыялізавалі Палескіх Рабінзонаў.

Гэтая гісторыя яшчэ раз пацьвярджае, што прапаганда жорсткасьці й гвалту на старонках дзіцячае літаратуры, памножаная на Чарнобыльскую навалу, можа даць непрадказальныя па сваіх наступствах вынікі.

VIII. ВЯДЗЬМАРКІ

Гэтыя істоты надасьведчаным аматарам зьяўляюцца найбольш цяжкімі для распазнаньня. Для спэцыяліста ж выявіць вядзьмарку - ня ёсьць вялікая праблема.

Па-першае, сапраўдныя вядзьмаркі ніколі не адкідаюць ценю; па-другое - не адбіваюцца ў люстэрку.

Цяжкасьці распазнаньня палягаюць на тым, што вядзьмаркі хітрэйшыя за звычайных людзей; тэарэтычна, кожная кабета можа стаць вядзьмаркаю, але для гэтага неабходная адпаведная адукацыя й натуральныя схільнасьці.

Наконт узьнікненьня гэтых звышнатуральных істотаў ёсьць некалькі вэрсыяў. Паводле адной, пераход у вядзьмарскі стан адбываецца паступова, і крэўныя разам зь сяброўкамі не заўсёды звыкаюцца з новаю якасьцю, сьпісываючы яе на конт пагаршэньня характару. Паводле другой - зьмена адбываецца раптоўна, калі кабета ўступае ў сьціслы кантакт з Д'яблам. Некаторыя навукоўцы сьцьвярджаюць, што вядзьмарства перадаецца ў спадчыну.

Не бярэмся пацьвердзіць ці абвергнуць гэтыя меркаваньні; працэс ператварэньня нармалёвае жанчыны ў вядзьмарку забірае досыць вялікі час, а таму наладзіць навуковыя вопыты ў лябараторных умовах, каб заняцца вядзмарасэлекцыяй, немагчыма.

Але адзінае, што можна сказаць напэўна - вядзьмаркі ёсьць напаўжанчынамі, напаўзданямі. А каб пераканаць вас у гэтым, шаноўныя аматары неверагодных ліхтутаў ды жахлівых здарэньняў, падаем некалькі праўдзівых гісторыяў зь іх удзелам...

З даўніх часоў пад Туравым, у вёсцы Яблонаўшчына жыла сям'я с дубальтовым шляхецкім прозьвішчам Хер-Галава. Пра жанчын гэтага роду здаўна казалі, што яны схільныя да вядзьмарства. Зазвычай дзеўкі з гэтае сям'і, беручыся шлюбам, аддавалі перавагу блізкім сваякам - ці Херам, ці Галовам, бо іншых вартых увагі кавалераў у навакольлі не было.

Але аднойчы ў Тураў прыехаў малады журналіст Вітаўт М. з мэтаю збору матэрыялаў пра праклёны й забабоны нашага краю. У сельсавеце яму параілі зьвярнуцца да Хер-Галоваў, што ён і зрабіў. Але, ледзь убачыўшы адзіную дачку гаспадара, Ядзьвігу, малады шрайбікус забыўся на мэту свайго візыту, а празь месяц - ажаніўся зь ёю.