Як пакахаць ружу: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Сэнсавую i пачуццёвую закончанасць, аб'яднанасць зборніку Л. Дранько-Майсюка акрамя агульнай настраёвасці вершаў надаюць таксама скразныя вобразы i матывы, у першую чаргу—матыў вандравання i вобраз вандроўніка, якія сустракаюцца амаль што не ў палове вершаў, а разам з імі — вобраз лодкі i вясла. Часам вандраванне ўдакладняецца як вяртанне, часам — як уласны жыццёвы шлях, шлях пазнання i пошукаў, а яшчэ — спосаб існавання, які стварае своеасаблівы пункт гледжання на навакольную рэчаіснасць. Такім чынам, матыў вандравання мае непасрэднае дачыненне i да настрою, i да сэнсу большасці вершаў. Побач з гэтымі актыўнымі вобразамі праглядваюцца яшчэ два, нейтральна-сумежныя: вобраз настаўніка (у шырокім старажытным значэнні) i вобраз дома (будаўніцтва, вяртанне, развітанне з ім), а яшчэ — матыў іржавага ланцуга (ці проста ланцуга) — супрацьлеглы матыву вандравання. Суадносіны гэтых матываў i вобразаў, асабліва вандравання i ланцуга, ix барацьба, суіснаванне, сувязь (бо ланцуг—i няволя, i сувязь адначасова) — галоўны стрыжань кнігі.

Матыў вандравання ўсё болей выступае як вяртанне. Куды? Адкуль?

Сусвет, у якім жывуць вершы Л. Дранько-Майсюка, здаецца, існуе недзе зусім побач, прасякнуты ў звычайнае, у нас саміх, але мы яго не заўважаем, не можам заўважыць амаль з-за дробязяў, проста па недарэчнасці, a менавіта з прычыны маленькага адхілення, невялічкага разыходжання ў спектры ўспрыняцця.

Часам не ведаеш, што рабіць i як ўспрымаць вершы паэта — настолькі не патрабуюць яны ацэнкі, высновы; верш закончаны сам у сабе, i можна памыліцца ў высновах, калі ўсё ж такі ix рабіць. Гэта ж можна сказаць i пра развіццё верша: кожная наступная страфа з'яўляецца нечакана, насуперак распаўсюджаным сюжэтам вобразастварэння. Прычына гэтай з'явы — у схільнасці Л. Дранько-Майсюка да ўласна раскаванай логікі, у своеасаблівым разгортванні асацыяцый. А побач з гэтым — інтэлектуальны момант, але ён не выпірае, не сустракаецца ў безабаронна чыстым выглядзе i ў той жа час адыгрывае немалую ролю ва ўзнікненні i арганізацыі верша.

Алесь Разанаў у непрадказанасці развіцця верша дасягае значна большага: рэзкіх кантрастаў i асацыяцый паміж зусім адлеглымі вобразамі, але ў Разанава гэта акрамя таго яшчэ i свядомая мэта, ледзь не форма, у Дранько-Майсюка — чысты вынік раскаванасці логікі; у спружыннасці твораў Разанава — кантрастная змена нечаканых думак i ўзаемны выклік слоў, у Дранько-Майсюка — непрадугледжаны шлях адчування, змена існасцей гэтага адчування. Але зноў жа: сэнс верша ствараецца ў пэўнай ступені суадносінамі значэнняў слоў.

Аўтар «Вандроўніка» схільны бачыць i адчуваць сусвет не толькі ў 'найбольш яркіх i агульнапрынятых праявах, адасобленых i вобразна ўзмоцненых, але, у першую чаргу, — у дэталях, з'явах нязначных, часта незаўважных: усё мае сваё значэнне i сэнс, сваё прызначэнне i функцыю. У Дранько-Майсюка няма падкрэсленага адрознення паміж прыродай, людзьмі, рэчамі (звар'яцелая маланка, гранітная качка, коршак шкляны). Узаемапранікненне, пераўтварэнне, роўнасць, адсюль — усеагульная сувязь Сусвету, гармонія паміж жывой i нежывой прыродай.

Паэт не навязвае прыродзе чалавека, не ставіць яго падкрэслена ў цэнтр створанага ім Сусвету, а проста паказвае яго як;нейкую, адну з шматлікіх, своеасаблівую частку. Якая яна, гэтая частка, якое яе месца ў прыродзе — вось галоўнае, вось што шукае паэт у сваіх вершах, дзеля гэтага i стварае самыя разнастайныя сітуацыі:

Прадметы, жывёлы, абставіны быту ў Дранько-Майсюка адыгрываюць тую ж самую ролю, што i абстрагаваныя паняцці, назвы пачуццяў, уласцівасцей розуму, маральных якасцей. Там, дзе іншыя непасрэдна выказваюць свае пачуцці i думкі, Дранько-Майсюк абазначае гэтыя пачуцці i думкі канкрэтнымі прадметамі жывой i нежывой прыроды, якія выклікаюць адпаведныя адчуванні, выказваюцца без суб'ектыўных афарбовачных каментарыяў неактыўнага ў звычайным сэнсе гэтага слова героя, які нават не заўсёды прысутнічае. Прадметы не выкарыстоўваюцца як службовыя для пацверджання думак i пачуццяў, а самі па сабе ў сваёй суаднесенасці выклікаюць адчуванне, маюць самастойнае значэнне. Гэтае ўзаемапранікненне, роўнасць па сваёй значнасці чалавека, жывёльнага свету i прадметаў нежывой прыроды адлюстравана, напрыклад, у вершы «Коннік спыніўся...», асабліва ярка выражана такая тэндэнцыя ў канцы верша:

Рэчы і прадметы ў многіх творах паэта набываюць уласцівасці лірычнага героя («Сухая галінка», «У гародзе самотная тычка...» i інш.), верш запаўняецца ўдзельнікамі-рэчамі, праз дакладнае адлюстраванне абстаноўкі выклікаецца канкрэтнае пачуццё, адчуванне. I нават у такім вялікім вершы, вершы з героямі-людзьмі, як «Вось нарэшце i ранак узнік...», большасць магчымага тут сэнсу прыпадае на апошні радок («Але шкло ад гарачага трэсне») — Зноў-такі, рэч набывае першаснае значэнне для паводзін людзей. A ў вершы «Цацка» відавочна ўсе «ўдзельнікі» адыгрываюць аднолькава вялікую ролю ў развіцці дзеяння (звер, цацка, хлопчык; i звер, i цацка аднолькава маюць значэнне для хлопчыка), больш таго, ix сутыкненне стварае канфлікт:

У творах Дранько-Майсюка звычайная бытавая праява можа набываць функцыю ўмоўна-сімвалічнага, абстрактна-разумовага. I тады гэта не бытавая сітуацыя, a ўмоўна-бытавая, у некаторай ступені больш адцягненая па сэнсу, чым самая чыстая абстракцыя (напрыклад, у вершах «Дом», «Паэзія»), Але ці заўсёды бытавая рэчаіснасць, канкрэтныя прадметы прыроды здольны вытрымаць такі незвычайны для ix цяжар? У бытавых сцэнках паўсядзённага жыцця («Вось вам i снедання сцэнка...») аўтар знаходзіцца настолькі блізка да звычайнага немастацкага апісання, што адзін неасцярожны рух—i верш перастане быць праявай мастацтва, дастаткова толькі крышачку перайграць, пераступіць мяжу.

Шлях небяспечны, але адначасова плённы, калі выкліканы своеасаблівымі мастацкімі прынцыпамі, своеасаблівым светаадчуваннем і, нарэшце, мэтай. На мяжы магчымага i немагчымага, лагічнага i алагічнага (забіты Харон), паэтычнага i немастацкага — верш у Дранько-Майсюка вытрыманы поўнасцю, без дадатковай страховачнай думкі, без дадатковых герояў i вобразаў. Гэтае пачуццё меры, гармоніі сведчыць пра сапраўдныя мастацкія вартасці «Вандроўніка».

Што ж дазваляе аўтару не пераступаць мяжу, пазбягаючы залішняй пафаснасці, адначасова не зрывацца на паэзію прамога сведчання?

У першую чаргу — гэта багатая аўтарская фантазія, элементы фантастычнага, алегарычнага, якія прысутнічаюць у самых звычайных сітуацыях вершаў. Тут i нечаканы ход усяго верша («Пазычу талеркі ў суседкі...»), i мастацкая адвольнасць ў тлумачэнні свету (Коршак»), i проста вобразна-фантастычнае дапушчэнне:

Паэт па сваёй натуры — рамантык, аб чым сведчыць яшчэ назва кнігі, але рамантычнасць яго твораў нетрадыцыйная, апрадмечаная: зусім непрыкметна ствараецца таямнічасць i загадкавасць вобразаў, з'яўляецца другі, дадатковы, сэнс; верш робіцца так, што мы справядліва не верым яго знешняй прастаце i нязначнасці сітуацыі, тым самым падыходзім да іншага адчування, што стварае пачатак філасафічнасці.

Тэхніка верша не з'яўляецца галоўнай характарыстыкай паэтычнай манеры паэта, але валодае ён ёй дастаткова добра. Толькі некалькі слоў трэба паэту, каб стварыць у вершы адпаведны фон, гукавы ці зрокавы («У вершалінах дрэў густых...», «Малюнак хвалі уздымі...»), у вершы «Вандруе святло па сцяне...» холад пустога перона адчуваецца амаль фізічна, уважлівыя адносіны аўтара да сінтаксісу (двайная разарванасць сказа) у вершы «Там, за акном, у сподзе двор...» дазваляюць суняць непатрэбны тут вершаваны рытм, такая разарванасць даносіць да нас хісткасць, няўпэўненасць крокаў жанчыны:

У кніжцы ёсць вершы, якія вызначаюць яе твар, з'яўляюцца асновай арганізацыйнай структуры зборніка. Гэта — першы i апошні вершы кнігі, найбольш набліжаныя да аўтара, а таксама вершы «Дом», «Паэзія», дзе другасная рэчаіснасць тлумачыцца праз першасную. Разам са скразнымі вобразамі i матывамі яны надаюць зборніку адчуванне ўзмоцненай скампанаванасці i закончанасці.

I, безумоўна, — добрая беларуская мова, насычаная свежымі словамі, здольнымі вытрымаць вялікую сэнсавую i эмацыянальную нагрузку. Шмат чаго аўтар дасягае менавіта дзякуючы мове, якая пры сваёй заглыбленасці ўсё ж не губляецца сама ў сабе, словы не заштурхоўваюць адно другое, кожнае аднолькава набліжана да чытача.

...Вандроўнік заўсёды ў дарозе, заўсёды ў пошуках, i таму межы зведанага пашыраюцца. Магчымасці слова пашыраюцца таксама.

ШЛЯХАМ УЯЎЛЕННЯ

Кніга Алега Мінкіна «Сурма» па арыгінальнасці, глыбіні, патэнцыялу ўздзеяння i нават з прычыны вонкавай супярэчлівасці заслугоўвае больш шырокай i працяглай гаворкі, як у рамках агляду, вузкіх i функцыянальна, i па памерах. У невялікім ша аглядзе ёсць магчымасць спыніцца толькі на асобных адметных момантах, не заўсёды галоўных i заўсёды досыць суб'ектыўна выбраных.

Было б, аднак, недаравальна такой магчымасці не выкарыстаць, таму пачнём радкамі, з якіх пачынаецца сама кніга (не фармальна, а тэматычна, структурна):

Запрашэнне ў элегічны асенні лес (восень — пара года, калі найбольш выразна адчуваецца гармонія чалавека з прыродай) успрымаецца i як запрашэнне чытача у свет паэзіі. Аднак «Сурма» — «княства не толькі фарбаў i журбы, але яшчэ i гукаў (i гукапісу), i «радасці ціхай», i чалавечай веры, i раптоўнага адчаю.

Вельмі адчувальная i заўважная ў кнізе традыцыя Максіма Багдановіча. Гэта мае свае прычыны: калі да сярэдзіны 70-х беларуская паэзія развівалася пераважна ў рэчышчы купалаўскай i коласаўскай традыцый, то зараз, асабліва ў творчасці маладзейшых аўтараў, заўважаецца арыентацыя найперш на традыцыю Багдановіча. Невыпадкова i тое, што ў кнізе Алега Мінкіна багдановічаўская традыцыя знайшла сваё найбольш поўнае ўвасабленне і, што галоўнае, творчае развіццё, імкненне да працягу: выявілася блізкасць у спектры ўспрымання, прынцыпах выяўлення, схільнасць сумяшчаць класічнасць i эксперымент, высокая культура творчасці (разуменне народнага, нацыянальнага, спрадвечнага ў A. Мінкіна ўжо склалася пад уздзеяннем эстэтыкі Багдановіча). Зразумела, што натуральнае падабенства прынцыпаў i наследаванне не азначае раўназначнасці узроўняў майстэрства, а сцвярджэнне пэўнай агульнасці творчых кірункаў не азначае прыпадабненне маладога паэта класіку (чамусьці ў нас лічыцца, што нават просты ўпамін класіка ў нейкай суадноснасці з сучасным пісьменнікам — гэта ўжо аўтаматычнае прыроўніванне ix, блюзнерства).

Найбольш істотнае наследаванне Максіму Багдановічу адчуваецца, аднак, не ў вершах пра Айчыну, нацыянальныя карані («Максіму Багдановічу», «Сурма», «Вечарніца» i інш.) i нават не ў цыкле «З народнага» («Вадзянік», «Вецер», «Пугач», «Хохлік» i інш.), a ў тым, што ў аснове светапогляду, філасофскага разумення сусвету Алега Мінкіна закладзена багдановічаўская квінтэсенцыя «мы ўсе разам ляцім да зор». Для разумення твораў Алега Мінкіна гэта вельмі важна, гэта своеасаблівыя квадры ўнутранага зместу многіх вершаў. Напрыклад, верша «Сафійскі сабор»:

Альбо верша «Дык бывай... Я сарваўся знячэўку з арбіты...»:

А таксама многіх вершаў з «іншым вымярэннем», «іншай зямлёй», «іншым сэнсам», «бліжэй да аблокаў» альбо без гэтых відавочных прыкмет, падсвядома: вось чаму пры ўсіх супярэчнасцях у кнізе ёсць агульны філасофскі стрыжань.

Гэтае разуменне можна параўнаць з разуменнем таго, чаму некаторыя вершы A. Мінкіна пра каханне — камерный, альбомныя (дарэчы, нават само па сабе тут нічога дрэннага i заганнага няма, як няма нічога заганнага ў альбомных i камерных вершах Міцкевіча, Пушкіна) — яны такія таму, што як бы лірычны герой ні кахаў, што б для яго ні значыла каханая жанчына, але праз усё гэта прасочваецца аднойчы (няхай сабе нават толькі аднойчы!) адчутае, зразуметае:

Адметная рыса зборніка «Сурма» (дарэчы, адзінага пакуль што зборніка Алега Мінкіна) — сам мастацкі прынцып, спосаб стварэння большасці вершаў: шляхам чыстага ўяўлення («Уяўленне» — назваў калісьці сваю слынную паэму Уладзімір Жылка). Абумоўлены гэткі шлях самой тэматыкай вершаў i задачамі, якія ставіў перад сабой аўтар. Сапраўды, як інакш напішаш пра пекла ў «Наследаваннях Дантэ», дарэчы, яны нагадваюць адну суцэльную паэму i з'яўляюцца ці не лепшымі вершамі «Сурмы»), пра марсіяніна, пра дамавіка, пра «горад мёртвы пад небам барвовым», пра адваротную хаду часу, калі спачатку развітваешся пры сустрэчы, а потым вітаешся, пра верхніка ў густым тумане i пра шмат што іншае, пра што піша Алег Мінкін у сваіх вершах, нестандартных i арыгінальных.

Таму, у адрозненне ад вершаў, якія ўзніклі шляхам назірання з наступным частковым мадуляваннем, вершы-ўяўленні ўзніклі пры дапамозе поўнага мадулявання; таму так шмат у кнізе дзеясловаў тыпу «прымроілася», «сніўся», «марыў», «трызніў», а дзеяслоў «убачыў» у большасці выпадкаў раўназначны ім па значэнню; таму паняцці «жыццёвасць», «праўдзівасць» у дачыненні да такіх вершаў звязаны не з фактаграфічнай i псіхалагічнай дакладнасцю жыццёвых рэалій, а з праўдзівасцю, псіхалагічнай выверанасцю духоўных i разумовых сентэнцый лірычнага героя, з мастацкай лагічнасцю структуры верша. З гэтых пазіцый лірычны герой Алега Мінкіна вельмі чалавечны, несхематызаваны, бо — супярэчлівы, як ўсе ў жыцці. Вось чаму бадзёрасць, узнёсласць аднаго верша суседнічае з глыбокім адчаем другога, напрыклад, таго, у якім усведамляецца, што ў сусвеце мы, людзі, — «з паўзмроку на імгненне пылінкі дробныя, нябачныя дагэтуль». Усведамленне гэтае зусім не антыгуманнае, не песімістычнае, i ці не з яго пачынаў калісьці Капернік насуперак сярэдневяковым схаластам, якія сцвярджалі, што чалавек i Зямля — цэнтр Сусвету? I ўсё ж нотка адчаю, адзіноты («Я застаўся адзін, я — апошні») ёсць, i гэта апраўдана, бо заўсёды смяяцца i радавацца ў жыцці немагчыма ніводнаму чалавеку, a ў паэзіі магчыма толькі бяздарнасцям (смех — гэта ўвогуле афектная эмоцыя, адхіленне ад нормы, дзякуй богу — станоўчае, як сцвярджаюць медыкі).

Алег Мінкін — паэт складаны i — што вельмі прыемна — дастаткова складаны, каб быць творчым, непавярхоўным. Адсюль — шматлікія сумненні, супярэчлівае ўспрыняцце адной i той жа з'явы, як бы выпрабаванне яе з розных бакоў, у розным настроі.