Пастка для рэха: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— А бацька?.. — ледзь вымавіў я.

— У мяне няма бацькі, — злосна шыкнуў ён. — Памёр…

— А я думаў…

— Што ты мог думаць? Што?.. Думаў ён… Хіба такія, як ты, здольныя думаць? — з’едліва ўсміхнуўся ён. — Ніколі, чуеш мяне, ніколі, такія, як ты!.. — узмацніў ён да непазнавальнасці голас, звяртаючыся некуды ў пустку школьнага дворыка.

Рэха вярнула яго словы. Я збянтэжана зазіраў яму ў вочы і чакаў працягу яго думкі. Ён маўчаў.

— Што — такія, як я?.. Што?.. — закрычаў я ў запале дрыжачым ад хвалявання голасам.

— Ніколі і нікому, чуеш мяне, нікому, не буду мыць ногі! Зразумеў? Няхай яны мне іх цяпер мыюць.

І тут яго прарвала. Ён пачаў расказваць пра сябе ўсё: і чаму ім давялося пераехаць у наш горад, і чаму айчым здзекуецца з іх, бо маці выйшла за яго замуж, не кахаючы яго, і шмат пра што іншае. Я ўважліва слухаў і баяўся паварухнуцца. Мне здавалася, што расказвае ён усё гэта не мне, а самому сабе. Ва ўсякім разе, узнікала такое ўражанне, што ён апраўдваецца перад сабой.

— Вось і ўсё, — нечакана скончыў ён свой аповед.

Зноў павісла маўчанне.

— Навошта вы патакаеце яму? — выціснуў я непераканаўча, абы не маўчаць.

Ён уздрыгнуў і злосна зіркнуў на мяне.

— Што ты разумееш у гэтым, дурань? — ён адпусціў мяне.

— Пайшоў прэч, неданосак! — нечакана сказаў ён і рушыў да школы.

Мне падалося, што сказаў ён гэта праз слёзы. Я памыляўся. Ніякіх слёз не магло быць. Ён развучыўся плакаць, калі быў яшчэ немаўлём.

Я так і застаўся стаяць ля той старой бязверхай ліпы. Гэтае месца я буду наведваць потым яшчэ неаднойчы. Цягнуць мяне сюды будзе нездарма. Менавіта тут упершыню я спазнаў сваё раздваенне. На хвілінку мне падалося, што я — гэта Бонза, што Бонза — гэта я.

4

Маўчуноў мы не любім за іх штучную немату і скрытнасць. Нам здаецца, што яны ўвесь час нечага нам недагаворваюць. А што можа быць горш за людскую недагаворанасць? Не бяруся пераконваць вас, так гэта ці не, але адной з прычын, з-за чаго я ўзненавідзеў Бонзу, было яго ўменне пладзіць вакол сябе розныя чуткі. З цягам часу я зразумею, што пераважнай большасці з нас проста няма чаго сказаць адно аднаму, што мэты нашых зносін — спробы выведаць гэтую чужую недагаворанасць. Нам хочацца падпарадкоўваць і падладжваць людзей пад сябе, а для гэтага мы павінны знаць пра іх усё. Магчыма, з гэтай прычыны Бонза і баяўся калі-небудзь прагаварыцца. Ды і я таксама. Мы хавалі адзін ад аднаго тое, чаго схаваць было нельга. Нашы тайны былі напісаныя на нашых тварах. І тыя скупыя, рэдкія словы, якімі мы абмаўляліся з ім іншы раз, не неслі ніякай патрэбнай інфармацыі. Недаказанае хавалася ў доўгіх паўзах. Мы чыталі яго па чырвані на нашых тварах. Нягледзячы, што вучыліся мы ў адным класе, сядзелі за адной партай і жылі ў адным доме, адзін аднаго мы амаль што не ведалі. Мы былі знаёмымі незнаёмцамі. Мне здавалася, што мы выдумалі адзін аднаго, як антыподаў, як поўную супрацьлегласць. Менавіта з гэтай прычыны, з-за адсутнасці некаторых якасцей характару я і хацеў быць падобным да яго. Без іх, як мне здавалася, маё жыццё склалася б зусім па-іншаму. Мы дзялілі з ім усё: лесвічную пляцоўку, дворык ля нашага дома, школьную парту, вуліцу, горад, сяброў. Ён заўсёды забіраў сабе самы смачны і самы вялікі кавалак. Прыкмета сілы — атрымліваць перамогу. Думкі людзей, якія імкнуцца заваяваць свет, не павінны быць занятыя талеркай баршчу. Скуль мне, зялёнаму, было ведаць, што, калі доўга маўчаць, маўчанне пачынае расці ўшыркі, як пухліна, што недагаворанасць разбурае нас знутры, робіць адзінокімі, нараджае нянавісць да ўсяго і да ўсіх. Хаця не бывае аднаго пункту гледжання, як не бывае і адназначнага адказу. На пытанне, што ёсць для чалавека абсалютнае шчасце, Рабэр Касэры, прыяцель Альбера Камю, не задумваючыся адказаў: «Жыць у адзіноце».

Яна з’явілася ў нашым дзевятым «В» з мэтай разбурыць тое апошняе, што ўва мне яшчэ заставалася, — штучны, бутафорскі свет, які я ствараў сабе на працягу ўсіх апошніх гадоў. Адбылося гэта ў сярэдзіне навучальнага года, адразу ж пасля зімовых канікулаў. Яна ўвайшла ў клас, павольна праплыла між партаў, нібы для яе гэта было ўсё звыкла і будзённа, і, не спытаўшыся дазволу, села са мной за адну парту, на яго месцы. Яно, як заўсёды, было незанятым. Ён меў паганую звычку прыходзіць на заняткі перад самым іх пачаткам. Дзе і з кім ён дасюль швэндаўся, ніхто з нас не ведаў. Я зірнуў здзіўлена на дзяўчыну і памкнуўся папярэдзіць яе, што гэтае месца занятае, але чамусьці стрымаўся.

— Як цябе зваць? — нечакана звярнулася да мяне тая і добразычліва ўсміхнулася.

Я разгубіўся і памарудзіў з адказам. Яе смеласць і рашучасць выбіла мяне з каляі.

— Алег, — апамятаўшыся, заспяшаўся я і працягнуў ёй чамусьці сваю руку. Яна засумнявалася спачатку, але потым узяла яе. Патрымала некалькі хвілін і адпусціла. Мяне шыбанула токам.

— А мяне Таня, — адказала яна весела. — Я буду цяпер вучыцца ў вашым класе.

Я моўчкі кіўнуў галавой, а сам падумаў: «Файна! Цяпер я буду сядзець з дзяўчынкай».

У гэтую хвіліну ў клас увайшоў ён — напышлівы і самаўпэўнены. «Ха-ха-ха!.. Палучай, Бонза! Так табе і трэба! — парадаваўся я ў думках. — Будзеш цяпер ведаць, як спазняцца!» Ён зірнуў незадаволена на мяне і, не абмовіўшыся ні словам, пакорліва накіраваўся да першай парты, якая заўсёды была незанятай, бо каму была ахвота сядзець вочы ў вочы з настаўнікамі? Гэты дзень так і мог бы застацца звычайным, падобным на мноства іншых у маім жыцці, каб не тое цяпло ад яе далоні. Яно засталося на маіх пальцах і не хацела выветрывацца. Яно грэла мяне і нагадвала аб ёй на працягу ўсяго дня.

Назаўтра ён прышоў у школу адным з першых, нашмат раней за мяне, і заняў маё месца. Крыўдна мне стала не з-за гэтага, да яго выхадак я быў падрыхтаваны, крыўдна мне стала з-за Танькі, якая пры жаданні, назло яму, магла б перасесці да мяне за першую парту. Як-ніяк, я на яе падтрымку разлічваў. Не ведаю, з якога такога пераляку нарадзілася тое перакананне? Магчыма, мне проста гэтага вельмі хацелася. Яна ж таго не зрабіла, ды і зрабіць не магла. Ад безвыходнасці я ледзь не заплакаў.

Спрачацца з ім не мела сэнсу. І ўсё ж, каб захаваць твар перад класам і Танькай, я адважыўся, падышоў і папярэдзіў, што цярпець яго нахабства больш не буду. Ён лена адарваў позірк ад падручніка, верагодна, што гэта быў не падручнік, а чарговы дэтэктыў, якіх ён чытаў мноства, і неўразумела паглядзеў на мяне.

— Гэта маё месца, — нагадаў я яму настырна. «Ну чаго ты марудзіш? Заедзь яму ў морду, — падбухторваў я сябе. — Давай!..» Мой зняважаны ўнутраны голас, як заўсёды, хлусіў мне. Каб заехаць яму ў пысу, трэба было б нарадзіцца ім.

— Усё роўна сядзець ты тут не будзеш, — упарта паўтарыў я.

Ён не варухнуўся