Вершалінскі рай: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Проці нябеснай сілы не папрэш! — згадзіўся і яе мужык Сцяпан.

Пераязджаючы на хутар, Клемусаў сын прадаў хату і пасяліўся ў зямлянцы.

— Нічого. Збярэмся з сіламі, то шчэ хату пабудуем прускім мурам! — цешыў ён сваіх.

Ішлі гады. Нараджаліся і раслі, хварэлі і паміралі ды зноў нараджаліся яго дзеці, а лесу Сцяпан не прыдбаў. Яго сям'я зімой і летам гніла ў Сырой ды змрочнай яме, у якую нават мухі не адважваліся залятаць, а жыццё ў ёй трымалася толькі на аптымізме ўпартых гаспадароў.

Мне вельмі непрыемна, што кніжка — такая змрочная. Я б з большай ахвотай стварыў іншую — вясёлых намаляваць куды лягчэй, чым людзей з трагічнымі лёсамі (у старажытнай Грэцыі ўсе скульптуры ўсміхаюцца!). Увесь сэнс у тым, што задума аповесці зарадзілася ў маіх землякоў. Часамі ў пісьменніка абуджаецца кліч продкаў, і ён тады становіцпа летапісцам свайго часу.

I ў мяне перад вачыма стаяць тая счарнелая зямлянка Сцяпана, таленавітая аптымістка Кірыліха і нешчаслівая Хімка, а ў патайных кутках душы, дзе, мабыць, хаваецца ды пераходзіць скрозь ланцужок пакаленняў памяць роду, загаварылі няздзейсненыя імкненні дзядоў і прадзедаў, і я, прамы іхні нашчадак, толькі спрабую выліць на паперу сілу духа, цярпенне і боль землякоў.

Клемусаў сын і нявестка цяпер захацелі яшчэ раз упэўніцца, што ўсё ж такі існуюць, існуюць запаветны эталон праўды, вышэйшая воля, магутны, усяленскі суддзя і тыя самыя таямнічыя справядлівыя сілы! Суддзя гэты Нёману можа загадаць цячы ад Балтыкі да Святой гары, слабога зробіць волатам, беднага — багатым, старога — маладым, нешчаслівага — шчаслівым, толькі ты не падай духам і вер! вер! вер!..

Кірылішын Валодзька трэці год сядзеў у турме, і маці часамі мяне клікала завесці ходзікі.

— Ты паглядзі за адно — ці правільно ідзе яго каляндар! — прасіла пры гэтым.— Забыласа чысто — адарвала яму я ўсе дні на мінулым тыдні ці не?

Час для бабак вымяраўся ад касьбы да жніва, ад жніва да пасеваў, хваробы, смерці знаёмых ці хрэсьбін — календарамі ці гадзіннікамі карыстацца яны не ўмелі. Аднак старая купіла і павесіла сама ўжо трэці каляндар. Для яе важна было, што ён гэтак жа «ішоў» пры Валодзьку. Я адрываў лішнія лісткі, падцягваў гіры ходзікаў, аднак сына замяніць не мог і толькі дражніў.

Гэтаксама перапоўненая прагай да жыцця, наладаваная да краёў жаданнем асіліць несправядлівую, раўнадушную рэчаіснасць, аднак заслабая, каб вырвацца з рамак, якія ёй надало выхаванне, з безгранічнай верай у тыя самыя сілы, якім нават зоры на небе пераставіць — дзіцячая гульня! — цётка Кірыліха натхнёна распісвала падзеі за Сцяпанам.

— А каменданту крынкаўскай паліцыі ды акаянным тым следчым скруціло рукі, ногі, і палякі паўміралі ў страшных мэнках! I так усе прасіліса перад смерцю, так прасіліса: «Дабіце нас, дабі-і-це!..» Але нават апошняй просьбы ніхто не споўніў! I на іхніх дзяцей хваробы напалі — усе падчыстую вымерлі і яны!.. А хто сведчыў на Ілью, той вярнуўсо з Саколкі, а дзеці іхнія ўсе як адно — нямкі! Яны палезлі ў кішэні за грашыма, каб з'егдзіць да дохтара ў Беласток, цап сябе за кішэні, а там замест грошай — асінавыя лісты ляжаць!

Знаходзіліся нават такія, што адправіліся ў Крынкі, каб на свае ўласныя вочы паўзірацца на новага пана каменданта пастарунка паліцыі.

— О! гэты будзе цяпер здалёк абыходзіць Ілью!— цешыліся мужыкі, бытта камендант меўся збаяцца зараз іх саміх.

Іншыя не ленаваліся з'ездзіць у Саколку і схадзіць да староства, паўзірацца на новых следчых...

...Гэтым часам у грыбоўшчынскай абшчыне раскольнікі прыціхлі. Альяша ўсе сталі баяцца, і прарок над апосталамі займеў бязмежную ўладу.

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

Раздзел першы

Поўны якойсьці супярэчлівасці, рэдкім дзіваком быў дзядзька Клімовіч. Ніяк не зразумець, чаму так бяздумна вызначыў дзень «ікс» (пра што будзе мова). Найхутчэй за ўсё ён і сам верыў у тое, што прапаведваў, бо мала адышоў ад сваіх багамолаў,— усе ідалы варты сваіх паклоннікаў.

А яшчэ — гэты мужык вылез у героі выпадкова. Падобная з'ява на свеце даволі распаўсюджаная сярод усіх народаў і розных эпох. Даводзіцца толькі здзіўляцца небагатаму выбару сродкаў і вузкаму шаблону, па якіх працякае іхняя кар'ера.

Так ці інакш, а мужык Клімовіч, прайшоўшы, хоць і ў мініяцюры. праз сваю «ноч доўгіх нажоў», перыяд гучнай арганізацыі і будаўніцтва, непрыкметна стварыў сваю сістэму, рэлігію і культ. Затым, як і ўсе культы, узнятыя на вяршыню разэкзальтаванымі масамі, хворы назойлівым неўрозам веры ў сваю высокую місію на зямлі, прыступіў да захадаў, каб ратаваць чалавецтва і на гэтай ніве ўвекавечыць сваё імя.

Паводле цёткі Хімкі, уся тая славутая ідэя ў сумбурнай галаве старога нарадзілася летам, і дзядзьку фактычна на гэта падбілі.

...Жыццё ў маленькай вёсачцы працякала як бы ў дзвюх фазах — па-свойму ў багамолаў і зусім іначай у грэшных міран.

Была нядзеля. Грэла, бязлітасна пякло сонца. Шчабяталі ў ліпах птушкі. Удоўж вуліцы імкліва шыбалі ластаўкі з разяўленымі дзюбамі. На агародчыках, у гарачым пяску паласкаліся куры. Пад плотам сабакі ляніва выбіралі блох і час ад часу кляцалі зубамі на мух. Лазілі парасяты, заклапочаныя пеўні, а малыя з парэпанымі нагамі, панадзяваўшы адно аднаму вяровачкі на плечы, лёталі ды галасілі:

— Но-о, кося-а!..

Пад бэзам на каменнях гутарылі бабы. Іхнія мужыкі з бутэлькамі нафты, селядцом, скрыначкай запалак ці кавалачкам мыла неўзабаве вернуцца п'янаватыя з Крынак, Бераставіцы ці Гарадка. Покуль рыхтаваць вячэру, жанчыны з асалодай здаровых сялянак убіралі ў сябе чароўнасць летняга дня ды нетаропка перабіралі жыццё.

— Гляджу на наш бэз і ўспамінаю,— апавядала Чарнецкая.— Раней, калі шчэ жыла ў мамы ў Плянтах, то з Гэляй Матрунішынай адправіліся мы раз у Крынкі на фэст — царквы нашай шчэ не было, толькі сцены жаўцелі на пагорку. У Грыбоўшчыне падыходзімо да гэтаго куста, а ён так файно пахне!.. Сталі мы ламаць. Станкевіч якраз араў на агародах. Чалавек убачыў нас і давай бегчы да дарогі. Уцякаць брыдко. «Ніц не зробіш,— кажу,— Гэля, стоймо ўжэ, што будзе!» А ён падлятае ды крычыць: «Маеш шчасце, што знаёмая, а то на суд падаў бы або зубы панесла б у жмені!..» А нядаўна заходзіць да майго закурыць, і я ўсё ж такі не выцерпела. «Фэлек,— напомніла яму,— каб ты здох, з-за адной лапкі бэзу брыдзіцца гэтак!.. То ля я табе, хадзі, цэлае бярэма наламаю яго!»

— Ой, бабанькі, такі е дурны ён і цяпер! — падтрымала Чарнецкую суседка.— Недарма Клімовіч сторажам трымае! Гэтакі не дасць спуску ні брату, ні свату! Калі сам возьме што, то не падзеліцца, годзе!

— Мой Базыль гаворыць, што ён куды горшы нават за самого Рогуся! — заўважыла Аўхімюкова Гандзя.

— А сам Клімовіч хібо не ўрэдны? — азвалася Чарнец-кая.— Убачыць на вуліцы сваю родную ўнучку і не гляне табе на яе нават! Мой Банадык кажа: «Як спаткаю Альяша, то заўсёды хочацца кінуць — добры вечар! — бо кожны раз у вачах цямнее!»