Ападкі! Як трапна гэта сказана народам! Як ападкі, з чырваточынай у сярэдзіне, апаўшыя зь яблыні, згніваюць бясьсьледна пад ёй, гэтак і яны зьнікаюць бясьсьледна з памяці свайго народу, стаўшы служкамі чужынцаў у сваёй уласнай хаце й згодныя на ўсялякае плюгаўства, усхваляючы ўсё чужое! Адвернемся-ж з пагардай і мы ад іх!
У абсягу Меншчыны ёсьць нямала малых і вялікіх катлавінаў. Адна зь іх прасьціраецца імшарамі й багнамі на дзясяткі кілёмэтраў на захад ад Менску. Пачынаецца яна ад Ждановічаў і цягнецца некуды аж пад Радашковічы -- у кірунку заходнім, і ад Ратамкі да Астрашыцкага Гарадка -- у кірунку паўночна-ўсходнім. На гэтай катлавіне і ўтворана цяпер «Беларускае мора». Але ў тыя часы тут можна было добра адпачыць з вудай або стрэльбай, хто ведаў куткі й закуткі сярод гэтых непралазных багнаў. На адным досыць прасторным грудку, можа, так гэктараў пад пяцьдзесят, сярод гэтых багнаў і лясоў стаяла некалькі хатак засьценку Дразды. Некалі гэта была адна сям’я. Але сучасныя ягоныя жыхары мелі ўжо навет і розныя прозьвішчы. Адна з хатак належала Ўладыславу Ягеле, якога ў сувязі са зьбегам імя гэтага беларуса з польскім каралём Ягелам, дражнілі: кароль Ягела. Быў ён высокі, хударлявы, жылісты, з вострым арліным зрокам і рабіў уражаньне моцнага чалавека. І жыў ён тут, сапраўды, як той кароль: лясы, воды і ўсё тое, што ў іх ёсьць, як рыба, дзічына, ягады, грыбы й арэхі, належала яму. Чаго яшчэ трэба чалавеку? У семдзесят год, калі я яго знаў, ён бегаў, як юнак, ня ведаў ніякіх хваробаў, спаў як забіты, ніколі ня бачыў я яго ўзнэрваваным, за выключэньнем аднаго выпадку, аб якім і будзе гутарка ўперадзе. Хата ягоная, па старому беларускаму звычаю, ніколі не запіралася на замок, і ў яе можна было ўвайсьці, калі яго ня было дома. Гэта было вельмі выгодна для мяне як рыбалова й паляўнічага, і я часьцяком наведваў гэтыя мясьціны.
На гэты раз Уладыслава я застаў на двары. Ён стаяў за рогам свайго гумна й пільна ўглядаўся некуды ўдалеч, бязупынку сморгаючы рукой па сваёй даматканай нагавіцы, што паказвала на надзвычайную ўзьюшанасьць. Паставіўшы свае вуды пад страхой, я падышоў зь ім прывітацца. Не адрываючы зроку ад таго, на што ён глядзеў, Уладыслаў паклікаў мяне рукой бліжэй да сябе.
-- Бачыш? -- сказаў, паказваючы вачыма некуды за гумно. -- Прыехаў! Ага, вунь, бачыш? Новы пан!
На пясчаным ускрайку бору пры маляўнічай ручавіне, выбягаючай аднекуль зь лесу, я ўбачыў домік на колах, памаляваны ў вясёлыя колеры вясны. Каля яго завіхаўся чалавек, і відаць было па апрананьню -- вайсковец, ахвіцэр. Ён то згінаўся над нечым, то выпрастоўваўся, пабліскваючы ў промнях сонца начыста выгаленай і круглай, як качан, галавой.
-- Бачыш, уладкаваўся! -- працягваў Уладыслаў. -- Брацец мой родны. Х-ы!
Я чуў ад Уладыслава ня раз, што ёсьць у яго нейдзе брат малодшы, але сказаць, кім ён ёсьць і дзе прабывае, ад гэтага ён заўсёды ўхіляўся. Я зразумеў: ахвіцэр прыехаў зь перасоўным домікам на дачу ў родныя мясьціны...
-- Чаму-ж ён не пад’ехаў сюды бліжэй? -- спытаў я Ўладыслава. -- Каля вашай сядзібы, бадай, найлепшае мейсца ўва ўсёй гэтай ваколіцы, каб праводзіць прыемна час.
-- Х-ы! Цураецца! Бачыш, цурацца цяпер стаў нашага мужыцкага побыту, як начапіў энеральскія лычкі на мундур... Родная костка чужым мясам абрасла...
-- Адзін ён там, у сваім доміку?
-- Чаго-ж адзін? Жонка, дачушка.
-- Занудзіцца тамака й пад’едзе бліжэй.
-- Нуды ў яго мала! Стрэльбу мае, выжлу добрага... А качак і цецярукоў тут хапае...
Уладыслаў крыху памаўчаў, ня спыняючы пазіраць з-за гумна на домік вясёлых колераў.
-- У яго тамака ўсё ёсьць, у тым доміку: лектрыка, вадзіца студзёная, як лёд, і другая, цёплая, з-пад кранціка цурчыць, у пячурцы пірагі салодкія пякуцца й качкі смажацца... Куды-ж яму цяперака да нас?! Павыбілі паноў, каб самім стаць панамі. Жонка вымашчаная пархумамі, дачушка прыбраная, як цукерка... Запэцкацца аб нас могуць! Ну, і выракся! -- выклікнуў зь нейкім непагамаваным узрушаньнем. -- І сумленьня ў іх, падобных яму, ніякага, хоць ты кол на галаве цяшы! Хы, пад дзюравай сьвіткай у дзяцінстве абодвы спалі: ён да сябе -- у мяне задніца голая, я да сябе -- у яго... А цяпер ён як-бы пан, а я ўсё той-жа мужык, а ці пад панам добра, ці ён свой, ці чужы? Ды яшчэ што?! Цярпець ня можа, як ён кажа, нашай мужыцкай мовы, га?! От тут у мяне гэта сядзіць! -- паказаў на грудзі. -- Кажа: адсталасьць гэта, бо вы адсталыя мужыкі...
-- Я думаю, усё гэта ад ягонай жонкі, -- умяшаўся я.
-- Не, не скажу! Жонка якраз наша, нейдзе з-пад Барысава, гамоніць па-нашаму і ўсё сваё любіць і на яго крычыць: чаму ты, кажа, адбіўся ад сваіх? Любе прыйсьці тут, пагаманіць, парадзіцца, а ён -- не! У першы год, як прыязджаў з гэтым домікам, дык, праўда, пару разоў заходзіў. Месяц тутака стаяць, а ня зойдзе! Ходзе па грыбы ды па ягады або із стрэльбай ці з вудай, а пацікавіцца нашым жыцьцём -- не! Як-жа так! Мы кармілі яго сваім хлебам, як ён вучыўся, і чакалі ад яго, што ён дапаможа нашаму народу наладзіць справядлівае жыцьцё, а ён вось што!? А пад аднэй сьвіткай, бывала, спалі! Я кажу: ападкі гэта! Чарвяк іх точа знутры!..
Гутарка гэта магла-б цягнуцца яшчэ даўжэй, але мне трэба было ісьці да рэчкі, бо вечарына стаяла цудоўная -- ціхая, цёплая; у такія вечарыны добра бярэць язь на гарох з падкормкай на ямах пры перакатах, дзе вада закручваецца й вымывае розны корм з дна рэчкі. Я аблюбаваў ужо некалькі год таму назад такія віры і ведаў, дзе трэба сесьці, куды й на якой тоні закідаць.
За вечарыну мне й праўда пашанцавала падчапіць пару ладных язёў, і я пакінуў затоку толькі тады, калі стала ўжо шарэць і паплаўка нельга было разгледзець. Дый камары сталі дапякаць страшэнна. Уладыслаў загадаў спаць ісьці на сенавал, дзе камароў няма й ня так душна. Раніца выдалася цудоўная -- ціхая й цёплая, як і ўчарашняя вечарына. З самага пачатку мне пашанцавала падчапіць яшчэ пару добрых рыбін. Астатні язь так доўга і ўпарта не даваўся, што я пратузаўся зь ім з паўгадзіны. Толькі наважыў перайсьці на другую, аблюбаваную мною, яміну, дзе ўчора добра сыпануў прынады, як убачыў паміж кустоў постаць у зялёным вайсковым убраньні. Гэта быў брацец Уладыслава. Намацваючы больш бясьпечную мясьціну, каб не заваліцца па пахі ў багну, ён сунуўся ў маім напрамку. У рукох трымаў вуды, сачок і невялікі сундучок із снасьцямі. Нёс таксама складаны зэдлік, каб ямчэй было сядзець каля рэчкі.
Я ветліва прывітаўся зь ім, але «энерал» не зьвярнуў увагі на маё прывітаньне, быццам нічога й ня чуў.
-- Хто вам дазволіў лавіць тут рыбу? -- раптам зьвярнуўся да мяне.
Закон я добра ведаў: ува ўсіх рэчках і вазёрах на Беларусі, за вылучэньнем спэцыяльных рыбнасаўгасаўскіх, было вольна лавіць рыбу вудачкай, і гэта пытаньне, ды яшчэ такім тонам, не магло мяне не абурыць. Тым ня менш, я ветліва, але праўда не бяз гіроніі, спытаў, у сваю чаргу:
-- Хіба трэба пытаць у каго гэтага дазволу? Гэнерал, здаецца, мыліцца, калі ўважае, што гэта так!?
Гэнерал аж выпусьціў з рук вудачкі -- пэўна-ж, прызвычаіўся «повелевать», а тут гэтакае... Мундур ягоны ў гэты час як-бы няўзнак расхінуўся, і я ўбачыў пад ім футурал ад браўнінга. Зразумела, мне напляваць на ягоны браўнінг -- страляць мяне ён тут ня будзе, -- але я, усё-ж наважыў не задзірацца зь ім. Гэнерал, пэўна, падумаў, што я спалохаўся і яшчэ больш строга прамовіў:
-- Перш-наперш, уважайце, зь кім маеце гутарку. Па-другое, зьвяртайцеся да мяне на агульназразумелай мове, а не на нейкім вузкаадсталым дыялекце, перапоўненым аджылымі архаізмамі, за якія ў наш час могуць скіраваць туды, дзе Макар цялят ня пас...
Тут ужо я ня мог паўстрымацца.
-- Менавіта вы якраз і ёсьць гэты аджылы архаізм, дарма што носіце савецкую хворму. Вы ведаеца, як вас тут клічуць, -- ападак! Гэта, па-першае! Па-другое, вы мыліцеся, што да мовы. Не дыялект і не архаізмы, з вашага вялікадзяржаўніцкага пункту гледжаньня, а беларуская мова, на якой гавораць мільёны людзей, і больш старэйшая, чым ваша «обэепонятная»... І, па меншай меры, ня шчыра цьвердзіць, што вы не разумееце яе, -- вы-ж беларус усё-ткі й гэтую мову ўсмакталі ў сябе з матчыным малаком!.
-- Ну, добра, добра, сьціхніце! Я ўчора тут падсыпаў гароху, а вы мне паспасавалі ўвесь лоў!
-- Вы толькі ўчора, а я тут бываю ўжо на працягу дзесяці год.
-- Я тут вырас! Я ведаю тут кожную ямінку! -- крыкнуў гэнерал.