Выбраныя вершы: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

ВЫБРАНЫЯ ВЕРШЫ

Падрыхтаванае на падставе: Віктар Швед, Выбраныя вершы, — Беласток: Беларускае Літаратурнае Аб’яднанне Белавежа, 2000. — Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб’яднання “Белавежа”, Кніжка трыццатая

Рэдактар і аўтар прадмовы Яўген Міклашэўскі

Copyright © 2015 by Kamunikat.org

Душа паэта

Кніга вершаў, якую чытач трымае ў руках, ахоплівае падзеі чалавечага лёсу і даваенных, і пасляваенных пакаленняў беларускага насельніцтва беластоцкага краю. У ёй — водгук жыцця апошніх трох чвэрцяў ХХ стагоддзя, калі за кропку адліку ўзяць год нараджэння яе аўтара.

Што ж адбылося за гэты час на Беласточчыне? Адгрымела другая сусветная вайна, канчаткова вызначыўшы межы Польшчы і Беларусі. Ці захавала насельніцтва гэтага краю свае звычаі, абрады, мову і песні? Нешта захавала. Беларускія сяляне могуць яшчэ і паразмаўляць па-беларуску і паспяваць у застоллі свае спрадвечныя песні. А вось моладзь, іх дзеці і ўнукі, амаль не ведае ні сваёй роднай мовы, ні песень. Яна асімілявалася, і ў гэтым ёй памаглі яе бацькі, дзяды і бабулі. У беларусаў няма імунітэту ад асіміляцыі, ад разбурэння свайго нацыянальнага ўкладу жыцця і страты духоўнай спадчыннай культуры. Такімі зрабіў беларусаў на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў іх гістарычны лёс. Беларусы ў Польшчы — нацыянальная меншасць, і асіміляцыя тут — з’ява як быццам што заканамерная. Аднак у Польшчы ёсць і беларускія падставовыя школы, гімназіі і ліцэі, а ў Варшаўскім і Беластоцкім універсітах — аддзяленні беларускай філалогіі. Але куды можа паехаць беларуская моладзь беластоцкага краю, каб паслухаць жывую беларускую мову і ўдасканаліць веды па ёй? У Рэспубліку Беларусь? У РБ — таксама асіміляцыя. У гарадах і пасёлках Беларусі беларускай мовы не пачуеш. Трэба ехаць у палескую вясковую глуш. Можа, там пашанцуе пачуць калі не беларускую, дык беларуска-украінска-рускую ці палескую мову.

Такая рэальнасць. Беларусы не хочуць быць беларусамі. Іх гістарычная місія на зямлі, лічыце, вызначана: беларусы — нацыя асімілянтаў.

У зборніку “Выбраных вершаў” Віктара Шведа шмат старонак адведзена працэсу асіміляцыі беларусаў беластоцкага краю.

Лірычны герой паэтычнага зборніка Шведа, прататыпам якога, бясспрэчна, з’яўляеца сам паэт, — беларус, надзелены інтэлектам захавальніка і апантанага абаронцы нацыі, адзін з нешматлікіх носьбітаў нацыянальнай свядомасці і духу беларускага этнасу, і яго боль і перажыванні, звязаныя з гэтым трагічным і, хутчэй за ўсё, вырашальным працэсам у гісторыі беларускага народа, не пакінуць чытача абыякавым.

Кніга “Выбраных вершаў” — паэтычны дзённік, дзённік паэта, у якім ён у форме вершаў занатоўвае ўсе свае назіранні — ад успамінаў пра казачна-шчаслівыя дні бясхмарнага дзяцінства да чалавечых перажыванняў і шкадаванняў, выкліканых непазбежным прыходам дажджлівай і невясёлай пары сталасці, скрухі і пакутлівага роздуму, няўмольнага разбурэння чалавечай асобы самім жыццём.

Кожны чалавек перш-наперш цікавы тым, што і як ён робіць, якія будуе палацы, рэальныя і паветраныя, што вынаходзіць і ўдасканальвае, пра што ў рэшце рэшт марыць і да чаго імкнецца.

А калі ён — творца і сваім талентам прыпісаны да сферы літаратуры ці мастацтва — тым больш.

Той, хто пазнаёміцца з вершамі Віктара Шведа, нават не з’яўляючыся ганаровым членам клуба апантаных прыхільнікаў класічнай ці мадэрнісцкай паэзіі, зацікавіцца і асобай самога паэта. А гэта ўжо нешта значыць.

Кніга “Выбраныя творы” складаецца з дванаццаці тэматычна знітаваных раздзелаў, аднак гэты падзел — умоўны: у кожным з іх прысутнічае асноўны лейтматыў кнігі — прызнанне паэта ў шчырай сыноўняй любові да роднай зямлі, да беднага простага люду і, вядома ж, да бацькоў і родных.

Непаўторнае хараство прыроды і любай жанчыны, радасць сустрэч і смутак расстанняў, невыказны боль па беззваротных стратах, чалавечыя крыўды і абурэнне, захапленне і расчараванне — усё, што прымушае хвалявацца і непакоіцца, любіць і ненавідзець, не абышло засяроджанай увагі і дапытлівага розуму і неспакойнай, як і сам час, душы паэта.

“Я нарадзіўся беларусам” — так называецца адзін з вершаў зборніка. Аднак Віктар Швед нарадзіўся не толькі беларусам, але і паэтам. І, нягледзячы на тое, што ён усё жыццё працаваў у сферы культуры, працаваў у розных установах і на розных пасадах, ён з поўным правам можа сказаць: “Мая прафесія — паэт”.

Але ці можна назваць пісанне вершаў — працай, тым больш сур’ёзным мужчынскім заняткам? Напэўна, не. Прынамсі, так думаюць многія, калі не ўсе, асабліва людзі штодзённай і цяжкай працы.

А між тым — гэта, хоць і зусім непрыкметная, нікому нябачная, заўсёдная і пакутная праца душы. У падтрымку гэтай рэмінісцэнцыі хачу нагадаць словы аднаго з выдатных рускіх паэтаў савецкага часу Мікалая Забалоцкага:

І як працуе душа мастака, відаць па тым, што з’яўляецца з-пад яго пэндзля, разца ці пяра. Гэта ўвогуле. А што да паэта Віктара Шведа, дык прырода надзяліла яго незвычайна чуйнай і пяшчотнай душой, якая выяўляе сябе ў кожным вершы паэта, і яе хваляванне пульсуе ў кожным радку паэта, як электрычны ток, і вокамгненна перадаецца ўсім, хто іх пачуе ці прачытае. Так хваляванне паэта перакідаецца з аднаго сэрца на другое, як полымя. І таму тое, што ён піша, не застаецца на паперы, а міжвольна стукаецца ў акенца чалавечай свядомасці, несучы энергію абурэння, трывогі ці болю, і гэты эмацыянальны зарад не можа абмінуць чуйнае чалавечае сэрца.

Аднак Віктар Швед нарадзіўся не толькі паэтам, але і грамадзянінам. Можа таму грамадзянскія матывы яго паэзіі заўсёды робяць пэўнае ўздзеянне на розум і свядомасць чытача, міжволі прымушаючы яго зірнуць і на тое, што яго зусім не цікавіць.

У творчасці Віктара Шведа яскрава акрэсліліся дзве тэматычныя сферы, да якіх пастаянна звяртаецца

паэт. Гэта — свет інтымных перажыванняў, трывога за свой асабісты лёс і такая ж неаслабная трывога за сваю нацыянальную супольнасць, за будучыню свайго народа і яго гістарычны лёс.

Паэтычны талент Віктара Шведа з тых жа глыбінь народнага духу, што і талент тысяч і тысяч народных песняроў, казачнікаў — безыменных стваральнікаў нацыянальнай духоўнай культуры народа. Вершы яго напісаны на той своеасаблівай мове, на якой размаўляе просты вясковы люд ці, калі сказаць больш дакладна, — размаўляў, на мове, створанай самім народам і не да канца закаванай у гранітныя берагі строгага правапісу.

Паэзія для Віктара Шведа — гэта не інтэлектуальная гульня па законах высокага рамяства, гэта інтуітыўнае выяўленне праз прызму слова зменлівага і вельмі няўстойлівага стану чалавечай душы.

Яўген Міклашэўскі, Мінск

Пражыў я тут жыцця палову

ВАРШАВА

ДРЭВА КРАІНЫ

ДВУХТЫСЯЧНЫ ГОД